Book of the Etiquette of Marriage/III. Chapter
nur: ‘O woman! May Allah curse you. Do not torment him. He is a guest with you. Soon he will leave you and come to us.’ One of the obligations upon a woman is that, when her husband dies, she must not remain in mourning for more than four months and ten days, and she must avoid the smell and the scent during this period. Zeyneb, the daughter of Abu Selema, says: When the father of Umm Habiba, the wife of the Prophet, Abu Sufyan b. Harb, died, I went to her. Umm Habiba asked for a scent containing kohl or other substances. She first applied it to a girl’s head. Then she rubbed it on her cheeks. Later she said: By Allah, I have no need for scenting.
However, the Prophet said: ‘It is not permissible for a woman who believes in Allah and the Hereafter to keep the mourning of any deceased for more than three days, except for her husband.’ A woman must not leave her husband’s house like a married woman until her waiting period is completed. She must not visit her family or go anywhere unnecessarily. One of the duties of a woman is to perform every service within the house that her strength allows. Esmâ, the daughter of Hz. Ebubekir, says: I married Zübeyr. Zübeyr had no wealth, no servants, no horse or camel, and nothing else.
I used to feed his horse. I relieved him of the burden of feeding the horse and took care of its grooming. I crushed dates and fed them to his camel. I drew water, repaired the water container when it was broken, and kneaded the dough. I carried date seeds from a place three-quarters of a farsah away to his camel. My father (Hz. Ebubekir) sent me a slave girl, and I continued these duties until the slave girl took care of Zübeyr’s horse. My father sent the slave girl as if he had freed me. One day, I met the Prophet with my companions. I had a basket of date seeds on my head. When the Prophet saw me, he said to his camel: ‘Sit down, sit down!’ His intention was to make the camel sit and take me on his back.
I was ashamed to go with the book of Ihya-i Ulûm-id-Din. I remembered my husband Zübeyr and his jealousy; for Zübeyr was the most jealous of people. The Prophet realized my situation and understood it. (He left me and continued on his way). Thus, I came to Zübeyr and told him about what had happened to me. Upon this, Zübeyr said: ‘By Allah, the seeds you carried on your head were heavier for me than the ones that caused the Prophet to take me on his back.’ This chapter on the etiquette of marriage ends here by the permission of Allah. May Allah pour His mercy upon every distinguished servant! Amin.) Muslim and Bukhari
Third Book
KATABU ÂDÂB’IL-KESB VE’L-MEÂŞ
(Adab of Earning and Livelihood)
1. The Merit of Earning and Encouragement to Earn
2. Knowing the Health of Commercial Relationships
3. Avoiding Injustice in Trade and Acting Justly
4. Being Careful in Matters of the World and the Hereafter for the Trader
III. Kitabu Âdâb’il-Kesb ve’l-Meâş (Adab of Earning and Livelihood) Introduction We praise Allah, the One and Only, Who is the Owner of all things, with the praise of the monotheist who believes that everything other than Allah will eventually be destroyed. We praise Allah with the praise of the one who clearly states that everything other than Allah is false. We praise Allah with the praise of the one who declares that even if all that is in the earth and heavens were gathered together, they could not create even a single black ant or a single locust (or grain). We thank Allah for spreading the earth as a wide and comfortable place for His servants and for raising the heavens as a lofty dome. We thank Allah for covering the night over the day and for making the night a covering for people and the day a time of activity.
The day is made a time of activity for people so that they may scatter across the earth in search of their excess and fulfill their needs with the blessings they receive. We ask Allah to pour His mercy upon His Messenger. He is such a Messenger that when the believers arrive at his pool in the Hereafter thirsty, they will drink from it and return full. We make the same wish for his noble companions and for those who have not neglected even the smallest amount of help in the cause of Islam and who have worked with their lives. O Allah! Send blessings and peace upon the Messenger and his companions. The education of educators, the preparer of causes, Allah, has made the Hereafter a house of reward and punishment and the world a place of earning, working, and bearing burdens.
Work in the world is not only for the Hereafter but also not neglecting the worldly livelihood. On the contrary, worldly livelihood is a means and a helper for safely reaching the Hereafter. In this regard, the world is the field of the Hereafter and a ladder for safely reaching it.
Ihya-i Ulûm’id-Din People (in terms of earning) are divided into three categories: a) The person who is occupied with worldly livelihood and has completely distanced himself from the Hereafter, who is among the doomed. b) The person who has kept the Hereafter away from worldly livelihood, who is among the saved. c) The person who works thinking about the Hereafter and manages both the world and the Hereafter at the same time, who is among those on the middle path. Only a person who does not deviate from the right path in the matter of earning can reach the level of economy (moderation). A person who works to make his worldly affairs a means to the Hereafter cannot be considered to have advanced in this field unless he is refined by the etiquette of the Divine order. We will list the etiquette and sunnah of trade, craftsmanship, and other work fields one by one and explain them in five sections: First Section: The Merit of Earning and Evidence for Encouragement Second Section: Knowing the Health of Commercial Relationships Third Section: Being Just in Trade Fourth Section: Acting Well in Trade Fifth Section: Protecting Oneself and One’s Religion
FIRST SECTION
The Merit of Earning and Encouragement to Earn
Verses
We have made the day a time for earning.
(Nebe/11).
We have created sustenance for you and for those whom you think you are feeding, but actually you are not feeding.
(Hicr/20)
There is no sin in seeking the mercy and generosity of your Lord (in trade) on the day of Hajj.
(Bakara/198).
Some of them will seek sustenance from the bounty of Allah on the earth for the sake of Allah.
(Müzzemmil/20)
Then, after the prayer, scatter on the earth and seek sustenance from the bounty of Allah.
(Cum‘a/10)
Hadith
1a »111 ._ 1U
)||
Günahlardan bir kısım vardır ki, onlara ancak kazanç yolunda çekilen üzüntü ve yorgunluklar kefaret olur.
,»İJi|2Jlj 0^4*^’ ^* 5*^’ fji j^*i üj4a!l yt-ÜÎ
İhya-i Ulûm’id-Din
Dürüst tüccar kıyâmet gününde sıddîk ve şehidlerle beraber
haşrolunur.1
*’^’3) ÂJÜI ^pJ »p ^k LiWj 4^ J^ r^j
Kim nefsini dilencilikten korumak, çoluk çocuğunun nafa
kasını temin etmek ve fakir komşularına yardım etmek için
helâlinden kazanırsa, o kimse kıyamet gününde Allah’ın
huzuruna yüzü ayın ondördü gibi parıl parıl parladığı halde
varır.2
Hz. Peygamber (s.a) günün birinde ashabıyla beraber oturu
yordu. Ashâb-ı kirâm güçlü, kuvvetli ve sabahın erken saatlerinde
çalışmaya giden bir genç görürler ve şöyle derler: ‘Bu gence yazık!
Keşke gençliğini ve kuvvetini Allah yolunda sarfetseydi’. Bunun
üzerine Hz. Peygamber (s.a) şöyle buyurur:
(jî yi* ı/^ û/^ If^J
,Â)Uıpl J,^ ^ pj IJ&Sy I^>lî) f^^t öl?” ölj (AİİI
Böyle söylemeyin! Eğer bu genç nefsine yardım etmek, nef
sini dilencilikten korumak ve insanlara muhtaç olmamak
için çalışıyorsa, onun bu çalışması Allah yolundadır. Eğer
Düşkün ebeveyninin nafakası veya zayıf olan çoluk-
çocuğunun nafakası için çalışıp onları kimseye muhtaç et
memek ve dilenmekten korumak gayesini güdüyorsa bu da
Allah yolundadır. Eğer böbürlenmek ve servetinin
çokluğuyla arkadaşlarına karşı gururlanmak için çalışı
yorsa, onun çalışması şeytan yolundadır.3
1) Tirmizî ve Hâkim, (Ebu Said’den)
2) Ebu Şeyh, Ebu Nuaym ve Beyhakî, (Ebu Büreyde’den)
3) Taberânî, (Ka‘b b. Acre’den zayıf bir senedle)
Kitabu Âdâb’ii-Kesb ve’l-Meâş/I. Bölüm
■44^ #,^4 ı»^! (»1*^ aJDl ^öâ^j p.Ul (^ l|{ ^r£mJ c^Jl j>»^ xi!l ç»^ <1JI öl
Allah Teâlâ (c.c), insanlara muhtaç olmaktan kurtulmak
için herhangi bir iş edinen kulunu muhakkak sever. Mal
kazanmaya âlet etmek için ilim öğrenen kuluna da muhak
kak buğzeder.4
Jl ^^Jl 4z>i Jl* ÂDI öl
Muhakkak ki, Allah Teâlâ, sanatkâr bir mü’mini sever.5
Kişinin yediği en helâl nafaka, kazancından (el emeğinden)
ve dürüst alışverişten yediği nafakadır.6
ISI ^LDl -V -^ >^1 Jfl L J>l
Kulun yediği en helâl rızık (Allah rızası için) nasihatta bu
lunduğu takdirde- sanatkârın kazandığıdır.7
. öj^11 jLî^l aaimu l^*ı öb djl^dt *^k
Ticaret yapınız! Çünkü rızkın onda dokuzu ticarettedir.8
Anlatıldığına göre, Hz. İsa (a.s) bir kişiyi görür ve ona şöyle so
rar.
– Ne yapıyorsun?
– Allah’a ibadet ediyorum.
– Senin geçimini temin eden kim?
4) Irakî, hadisi bu şekilde görmediğini kaydeder.
5) İbn Adiy, (İbn Ömer’den zayıf bir senedle)
6) İmam Ahmed, (Rafî’den)
7) İmam Ahmed, (Ebu Hüreyre’dcn)
8) İbrahim el-Harbî, (Ebu Nuaym b. Abdurrahman’dan)
İhya-i Ulûm’id-Din – Kardeşim. – O halde senin kardeşin senden daha fazla Allah’a ibadet ediyor. Hz. Peygamber- (s.a) şöyle buyurmuştur: pp’ & ^ Jij * ^;i Siı jûı ^ ^l^j £J| ^ &% & ^ Jı .Jji ^ ıp;ij üji ı^ıî ıp u4 Su ı^L j»yU J5- Bu bakımdan Allah’tan korkunuz! Rızık ararken güzel ve helâl yollardan arayınız. Görüldüğü gibi, Hz. Peygamber (s.a) burada güzel ve helâl yollardan rızık aramayı emir buyurmaktadır. ‘Rızık aramayı bırakınız’ demiyor. Sonra hadîsin sonunda şöyle buyurmuştur: JlîS ilil öl» ^jilij pil 4..^«♦ 1 «paJ ûl Jl» ıjjjll (j> ı^p »l|a««..<) piy»w S^ Sakın rızkın herhangi bir kısmının gecikmesi sizi Allah'a isyan ederek rızık aramaya sevketmesin. Zira günah ili* Allah'ın nezdinde bulunan rızka asla erişilmez. .p. ÛCI üül P JU; dil plp; Jip^i Pazarlar Allah Teâlâ'nın kurulmuş sofralarıdır. Kim o sofralara gelirse mutlaka nasibini alır. 9) İbn Ebî Dünya ve Hâkim, (İbn Mes’ud’dan) 10) Irakî, hadîsi merfû olarak görmediğini kaydeder. Kitabu Âdâb’il-Kesb ve’l-Meâş/I. Bölüm düi> Ü!l *)U-j ^V 3î ^ ^ »^ J^ ÛUİ ^ ^dU Üt jY Herhangi birinizin eline bir ip alıp sırtında odun taşıması, Allah’ın fazlından rızık verdiği bir kişiye gelip dilenmesinden daha hayırlıdır. İster o servet sahibi kendisine versin, isterse vermeyip reddetsin. ,>Ül üî ^ ü^ & ^ ^ j^’ 3e ^’ 5^ Kim nefsi için dilencilikten bir kapı açarsa Allah Teâlâ onun üzerine fakirlikten yetmiş kapıyı açar. Ashab’ın ve Alimlerin Sözleri Lokman Hekim, oğluna şöyle demiştir: ‘Ey oğlum! Fakirlikten helâl kazanç ile korun. Zira fakir olan bir kimseye üç felâket isabet eder: a) Dini zayıflar. b) Aklında za’fiyet belirir. c) Mürüvveti gider. Bu üç felâketten daha şiddetlisi ise, halkın kendisiyle alay etmesidir’. Hz. Ömer (r.a) şöyle buyurmuştur: “Sizden hiç kimse çalışmayı bıraktığı halde oturarak ‘Ey Allah’ım! Bana rızık gönder’ demesin; zira biliyorsunuz ki, gökler altın ve gümüş yağdırmamaktadır”. Zeyd b. Mesleme, arazisinde fidan dikerdi. Hz. Ömer kendisine ‘Çok isabetli bir iş yapıyorsun, sakın kimseye muhtaç olma, bu senin dinin için daha koruyucu olur ve seni halkın gözünde daha da büyütür. Nitekim kardeşiniz Uhayha b. Cüllah şöyle demiştir: •Jpı p 0>»İ ^ ^‘l 3ı di^î Jj]) ^ jijî ^ 11) Müslim ve Buhârî, (Ebu Hür ey re’den) 12) Tirmizî, (Ebî Kebşe’den) İhya-i Ulûm’id-Din Ben (Medine arazisinden bir parça olan) Zevrâ’yı sulayıp imar etmekteyim. Zira arkadaşları nezdinde ancak mal sahibi olan bir kimse kıymetlidir. İbn Mes‘ud (r.a) ‘Herhangi bir kimseyi, ne dünyasının ve ne de ahiretinin emrinde çalışır olarak görmezsem ondan ikrah ederim’ demiştir. İbrahim en-Nehâî’ye, doğru olan tüccarın hali soruldu: ‘Sence doğru bir tüccar mı daha iyidir, yoksa tamamen kendisini ibadete veren bir âbid mi?’ İbrahim ise şöyle cevap verdi: ‘Bence doğru tüccar daha iyidir. Çünkü doğru tüccar daimî bir cihad halindedir. Şeytan ölçek ve tartı hususunda devamlı ona hücum eder vermek ve almak cephesinden de ona hulûl etmek ister. O ise, şeytanla mücahede ederek onu püskürtür’. Haşan Basrî şöyle buyurmuştur: ‘Bence çoluk çocuğum için alış veriş yaptığım bir yerde ecelimin gelip gırtlağıma sarılmasından daha sevimli bir ölüm yeri yoktur’. Hadîs âlimi Haysem b. Cemil el-Bağdadî ‘Çok zaman benim aleyhimde konuştuğunu kişiden işitmiş olurum. Hiçbir şeyde ona muhtaç olmadığımı hatırlayarak aleyhimdeki sözlerinin hiçbir kıymet taşımadığını hissederim’ demiştir. Eyyûb b. Temime es-Sahtiyânî ‘Çalışıp helâlinden az kazanmak, dilenip çok kazanmaktan benim için daha sevimlidir’ demiştir. İbrahim b. Edhem, gazâya gitmek üzere gemiye binmiş iken şiddetli ve ters bir rüzgâr esmeye başlar. Gemide bulunanlar, beraberlerinde bulunan İbrahim b. Edhem’e şöyle derler: – Sen şu şiddetli rüzgârı görmüyor musun? – Bu şiddet ne ki! Şiddetin en hakîkisi insanlara muhtaç olmaktır. Yine Eyyûb es-Sahtiyanî der ki: “Ebu Kulabe13 bana ‘Pazardan ayrılma (alışveriş yap); zira en büyük huzur insanlara muhtaç olmamaktır’ demişti”.) Bu zat, mevsuk ve mutemed bir zâttır. H. senesinde kadı olmak istemediği için kaçmış ve Şam’da vefat etmiştir. Kitabu Âdâb’il-Kesb ve’l-Meâş/I. Bölüm Ahmed b. Hanbel’e ‘Evinde veya camide oturup ‘Ben çalışmayacağım, takdir edilen rızık kendiliğinden bana gelsin’ diyen bir kimse hakkında ne dersin?’ diye sorulduğunda İmam Ahmed şöyle cevap vermiştir: ‘Bu kimse, ilmi bilmeyen ve düşüncesinde sapıtan bir kimsedir. Acaba bu insan Hz. Peygamberin (s.a) şu hadîslerini duymamış im?’ •jî^j ^ Gerisi boş laftır. Ebu Kulabe bir kişiye ‘Seni maişetini temin etmek için çabalarken görmem, seni mescidin köşesinde görmemden daha sevimli gelir bana’ demiştir. Ebu Amr el-Evzâî, İbrahim b. EdhemTe karşılaşır ve İbrahim’in sırtında bir bağ odun görür. İbrahim’e şöyle der: ‘Ey Ebu İshak! Ne zamana kadar odun taşıyacaksın? Oysa senin kardeşlerin senin yerine çalışabilirler?’ Bunun üzerine İbrahim, Evzâî’ye şu cevabı verir: ‘Ey Ebâ Amr! Bana böyle serzenişte bulunma! Zira ben bir kısım şeyhlerden şöyle buyurduklarını işittim: ‘Herhangi bir kimse helâlinden kazanmak yolunda bir zillete düşerse, ona Allah’ın cenneti vacib olur’. Ebu Süleyman ed-Dârânî şöyle der: ‘Bizce ibadet, daima namaz kılmaktan ve başkasının senin nafakanı temin etmesinden ibaret 14) İmam Ahmed 15) Tirmizî ve İbn Mâce İhya-i Ulûm’id-Din değildir. Fakat önce ekmeğini temin etmekle işe başla. Onu elde et. Sonra (dâimi) ibadetle meşgul ol’. Muaz b. Cebel (r.a) şöyle buyurmuştur: “Kıyâmet gününde bir tellâl şöyle bağırır: ‘Allah’ın yeryüzünde buğzettiği kimseler nerede?’ Bu çağrı üzerine, mescidlerde dilenenler ayağa kalkarlar”. Bu söz, İslâm’ın dilenciliği ve başkasından rızık teminine güvenmeyi kötülediğine işarettir. Babasından miras yoluyla kalan malı yoksa, ancak çalışmak ve ticaret yapmak kişiyi böyle bir felâketten kurtarır. ^A ^ ji Jİl ^y ^j) 3z^’? û^5 3^ Bana ‘malı derle ve tüccarlardan ol!’ diye vahyedilrnedi, bana sadece şu şekilde vahyedilmiştir: ‘Rabbinin hamdiyle teşbih et ve secde edenlerden ol! Ölüm sana gelinceye kadar rabbine ibâdet et’. Selman-ı Fârisî’ye ‘Bize tavsiyede bulun!’ denildiğinde, ‘Sizden herhangi bir kimse hacı olarak veya gâzi veya rabbi için bir mescidi tamir edici olarak ölmek gücüne sahip ise bu şekilde ölsün. Sakın sizden herhangi bir kimse tüccar veya haraç toplayıcısı olarak ölmesin!’ buyurmuştur. Şayet yukarıda zikrettiğimiz Hz. Peygamber’in hadîsiyle, Selman-ı Farisî’nin sözünü öne sürecek olursan, cevap olarak deriz ki; bu hususta gelen bu haberlerin arasındaki şeklî zıddiyetin kaldırılması, cem ve telif edilmesi, hâllerin anlaşılmasına bağlıdır. Bu bakımdan biz ‘Ticaret mutlak mânâda, herşeyden daha üstün ve efdaldir’ demiyoruz. Aksine deriz ki; ticaret ya zarurî nafakayı temin etmek veya servet edinmek ya da yeterli miktardan daha fazlasını elde etmek için istenilir. Bu nedenle eğer ticaretten (zarurî ihtiyaçtan) daha fazla malın çoğalması ve birikmesi isteniliyorsa ve ‘Bu mal, hayır yerlerine ve sadakalara sarfedilsin’ niyeti de işin içerisinde yoksa, böyle bir ti16) Ebu Nuaym, Hilye; ‘Nefsin nafakası teinin edildiği zaman itminana kavuşur ve ibadet için boşalır. Veseveseler de böyle bir nefisten uzaklaşırlar’.) İbn Merduveyh, (İbn Mes’ud’dan)