Ihya-i Ulûm’id-Din When it comes to these worse conditions; fear of poverty, not being content with what is decreed, deceit, hostility, envy, not acting rightly, pursuing leadership, expecting the people to praise oneself; intending to live a long life in order to gain more pleasure from the world; pride, showing off, anger, boasting unjustly, harboring hostile feelings, misleading people, being stingy, trying to gain influence, taking pride in being a good speaker, gluttony, acting under the control of desires, showing respect to the rich, mocking the poor, boasting, trusting one’s self, claiming superiority over peers, being arrogant due to wealth, not accepting the truth even when it is known, indulging in worldly matters, loving to speak much and idly, being confused, adorning places where one can be seen by the people, compromising one’s religion, falling into pride and arrogance, ignoring one’s own faults and being occupied with the faults of others, removing the feeling of sadness from one’s heart, not fearing anything, attacking those who touch one’s self, not seeking help from the truth, showing friendship to an enemy while hiding one’s enmity, being confident that Allah will not punish for taking back what He has given, relying on one’s worship, acting deceitfully and treacherously, misleading, having long-term ambitions, heart inflexibility, rejoicing in worldly existence, grieving over the loss of worldly existence, being attached to creatures, being merciless, being light-minded, being hasty, having little shame and little mercy…
The qualities we have mentioned and other similar conditions of the heart are the fields where the seeds of indecency and other blameworthy actions are sown. On the contrary, good morals are the means and the main source for performing acts of worship and other deeds that bring one closer to Allah. In this regard, knowing the boundaries, truths, causes, consequences, and remedies of these matters is equivalent to knowing the knowledge of the Hereafter. According to the fatwa of the scholars of the Hereafter, knowing these things is a mandatory obligation. Those who turn away from knowing these things – just as those who turn away from outward deeds are destroyed by the sword of the worldly kings – will be destroyed by the punishment of Allah in the Hereafter. Therefore, the scholars judge about these matters based on whether they provide benefit in this world. Some of the beneficial and good qualities mentioned above are related to the salvation of the Hereafter.
Kitab’ul-İlim/II. Bölüm
If a jurisprudent were asked about one of these matters, for example, sincerity or reliance on Allah or showing off, even though he knows that neglecting them would cause a disaster in the Hereafter, he would not be able to declare them as mandatory obligations. He would not be able to say that acquiring all these qualities with inner peace is a mandatory obligation. On the other hand, if questions were asked about matters such as fasting, recitation, competition, and horse racing, he would present a vast amount of information that would waste time. However, the jurisprudent does not actually need any of these fine details. If there is a need for such fine and extensive elaboration, there are certainly scholars in Islamic lands who can resolve these difficulties.
There would be no need for jurisprudents to burden themselves so much with these matters. However, despite all this, jurisprudents constantly burden themselves with these matters, carefully reading and memorizing even the smallest details, while forgetting the much more important matters related to religion. If someone were to ask a jurisprudent why he pays so much attention to these matters, he would answer: ‘These are the knowledge of religion, and it is a mandatory obligation to know them. Therefore, I have strived, paid attention, and devoted most of my time to learning them.’ With this statement, the jurisprudent deceives both himself and others by considering these matters as insignificant details.
A wise person immediately understands that, if the jurisprudent’s intention were to properly fulfill the mandatory obligations of religion, he would pay more attention to the mandatory obligations of knowledge before these matters, and would be much more meticulous about other mandatory obligations that are performed by very few people. For example, there are many Islamic cities where only non-Muslim doctors work. However, non-Muslim doctors do not even have the right to testify in legal cases related to medicine. Despite this, we do not see any jurisprudent showing interest in the medical science, which is a mandatory obligation and is in the hands of non-Muslims.
All of them are focused on the science of jurisprudence, especially on its parts related to succession and inheritance. However, there are many jurisprudents in Islamic cities who are capable of giving fatwas and providing the necessary answers according to the situation.
Îhya-i Ulûm’id-Din If only it were understood why jurisprudents and religious scholars are occupied with the mandatory obligations that are performed by the society, while neglecting the mandatory obligations that no one is interested in! Could it be that the reason is that they cannot reach the fields of endowments, testamentary administration, guardianship of orphans, and the higher ranks of judgeship and officialdom, which are related to medical science? When would a person engaged in medical science have been able to surpass his peers and gain the power to suppress those he dislikes? Alas, the science of religion has disappeared due to the bad behavior of bad scholars. The only helper for Muslims in this regard is Allah Almighty. We only seek refuge in Him and ask Him to protect us and ourselves from pride, which causes anger and gives Satan a reason to laugh!
The outward scholars who are pious always affirmed the excellence of the heart’s people and the inner scholars. For example, Imam Shafi’i sat like a child in the presence of Shayban al-Rai, asking him questions. Shayban would answer these questions appropriately. Some scholars who could not accept Imam Shafi’i’s behavior approached him and said: ‘How can a scholar like you ask questions from a shepherd named Shayban al-Rai and take his answers as reliable?’ Imam Shafi’i answered them as follows: ‘These matters, which we neglect and are unaware of, he has fully mastered.’ Ahmed b. Hanbal and Yahya b.
Main,82 Mâruf-u Kerhî’nin sohbetine sık sık katılırlardı. Halbuki Mâruf, zâhir ilminde bu iki zâtın mertebesine asla çıkamamıştı. Bu iki zat buna rağmen Mâruf-u Kerhî’ye sorular sorarak ilminden istifade etmeye çalışırlardı. Nasıl böyle olmasın? Hz. Peygambere ‘Ey Allah’ın Rasûlü! Bir olayla karşılaşır ve onu Allah’ın Kitabı ile senin sünnetinde bulamazsak nasıl hareket edelim?’ diye sorduklarında, o şöyle buyurmuştu.) Şeyban-ı Râî, salâh ve takvâ ile şöhret bulan âriflerden biridir.) Yahya b. Main hicretin 158. yılında doğmuş ve 233. yılında Medine-i Münevvere’de vefat etmiştir.
Kitab’ul-İlim/H. Bölüm
Sâlihler’e sorun, o hususu sâlihlere danışın! Nitekim bu hikmete binaen şöyle denilmiştir: ‘Zâhir âlimleri yeryüzünün ve saltanatın süsleridir. Bâtın âlimleri ise göklerin ve melekût âleminin süsleridir’. Cüneyd-i Bağdâdî84 şöyle anlatır: Şeyhim Sırrî es-Sakatî85 bırgün bana şöyle dedi: Benim meclisimden çıktığında kimin meclisine gideceksin?’ ‘Ben de şöyle cevap verdim: ‘Hâris elMuhâsibî’nin86 meclisine gideceğim’. ‘Çok güzel, onun meclisine git. Onun ilminden ve edebinden istifade et. Fakat onun kelâm hakkındaki fikirlerini ve kelâmcılara yaptığı hücumları sen kendine mâl etme’. Bu sözü söyledikten sonra, ben çıkmak için davrandım. Arkamdan şunları söyledi: ‘Allah Teâlâ seni önce hadîs ilmiyle nûrlandırsın, sonra sûfî yapsın.
Önce sûfî, sonra muhaddis yapmasın!’ Sözü edilen zat, bu sözüyle; hadîs ilmini tahsil ettikten sonra tasavvufa dalan kimselerin felâh bulduğuna, hadis ilmini öğrenmeden tasavvufa dalan kimselerin ise kendilerini tehlikeye attıklarına işâret etmiştir. İlimler bölümünde Kelâm ve Felsefe İlmi’ni zikredip, bu iki ilmin iyi veya kötü taraflarından niçin söz etmediğimi soracak olursanız, şöyle cevap veririm: Kelâm ilminin ortaya koyduğu delillerden istifade edilir. Ancak bu delillerin bütünü Kur’an ve hadîslerde bulunmaktadır. Kur’an ile hadîslerin dışına çıkmış deliller ise, ya bu iki kaynakta varolduğu farzedilmiş cedel’dir ki bu bid‘at sayılır (Bu hususa daha ilerideki bölümlerde temas edeceğiz) veya fırkaların birbirlerini tenkid ederken çıkardıkları gürültüdür ya83) Taberânî, (İbn Abbas’dan) 84) Cüneyd-i Bağdadî’nin künyesi Muhammed b.
Cüneyd Nihavendi’dir. Mutasavvıfların ileri gelenlerindendir. Hicretin 298. yılında vefat etmiştir.) Künyesi İbn Muğalles b. Hasan’dır. Cüneyd-i Bağdâdî’nin dayısı ve şeyhidir. Mâruf-u Kerhî’nin talebesidir. Hicretin 257. yılında vefat etmiştir.) Künyesi Ebu Abdullah el-Hâris b. Esed’dir. Nefsini çokça hesaba çektiğinden dolayı kendisine el-Muhâsibî lâkabını takmışlardır. Hicretin 243. yılında vefat etmiştir.
İhya-i Ulûm’id-Din hut fırkaların çoğunun hezeyandan ibaret olan ve insan mizacının nefret ettiği, kulakların duymak istemediği birtakım sözlerini uzun uzadıya bahis konusu etmesidir. Bu sözlerden bazıları din ile hiçbir ilgisi olmayan konulara dalmaktan ibarettir. Selef-i sâlihîn zamanında bunların hiçbiri selefin yaptığı bir iş değildi. Bunlara dalmak tamamen bid‘at sayılmaktaydı. Fakat zamanımızda bu kanaat değişmiştir. Zira Kur’an ve Sünnet’e yönelme isteğinden insanları çeviren bid‘atlar ortalığı doldurdu. Bu türden eserler yazıp ortalığı dolduran fırkalar türedi. Bunlar İslâm ülkelerini doldurdu!… Selef-i sâlihîn zamanında konuşulması yasak olan bu lâflardan bahsetmek, günümüz âlimlerinin ruhsatıyla bir moda halini aldı.
Kelâm İlmi’nin, bid’atçıların bid‘at propogandalarını durdurmak için ihtiyaç duyulan kısımları farz-ı kifâyelerden oldu. Tabiî bu da -gelecek bölümde zikredeceğimiz gibibelirli bir sınıra kadardır. Felsefe’ye gelince: Felsefe başlı başına bir ilim değildir. Çünkü Felsefe de dört bölümden meydana gelen bir ekoldür.. Hendese ve Hesâb İlmi Bu iki ilim daha önce de bildirdiğimiz gibi mübahdır. Ancak bu ilimler vasıtasıyla haddi tecavüz ederek harama girmesi muhtemel olan kimselerin bu ilimlerle uğraşmaları yasaktır; zira bu iki ilmi tahsil edenlerin çoğu hududu aşmış ve bid‘atlara sapmışlardır. Zayıf kimselerin bu ilimlerle uğraşmaktan menedilmeleri, bu iki ilimin bizatihi haram olmalarından değil, o kimselerin zayıf olmalarındandır.
Bu tıpkı yüzme bilmeyen bir çocuğun dere kenarına bırakılmaması veya yeni müslüman olan bir kimsenin İslâm dininden dönmemesi için kâfirlerle teşrik-i mesâî etmesinin yasaklanması gibidir. Aslında imanı kuvvetli olan kimsenin, kendiliğinden eski arkadaş ve dindaşlarıyla alâkasını kesip, onlarla birlikte olmayı kendisine yasak edeceği açıktır.. Mantık İlmi Mantık İlmi delilin şartlarından ve mahiyetinden bahseder. Delilin şartlarını ve târifini bildirir. Bu iki konuda da Kelâm İlmi’ne dahildir.
Kitab’ul-İlim/II. Bölüm
3. İlâhiyat İlmi İlâhiyat İlmi Allah’ın zâtından ve sıfatlarından bahsetmektedir. Bu ilim de Mantık İlmi gibi Kelâma, dahildir. Felsefeciler bu ilimlerden ayrı bir bölüm meydana getirememişlerdir. Ancak bir kısmı küfür, bir kısmı da bid‘at olan birtakım mezheplerin doğmasına sebep olmuşlardır. Felsefecilerin durumu tıpkı i‘tizal ekolünün başlıbaşına bir ilim olmadığı halde, kelâmcı, müdekkik ve mütefekkirlerden bir grup mutezilî âlimin birtakım bâtıl inançlar ortaya atıp, bu fikirlerle insanların düşüncelerini bulandırmalarına benzer.. Tabiat (Fizik) İlmi Bu ilim, bir kısmıyla şeriat ilmine ve hak dine ters düşmektedir. Bunun esası cehalete dayanmaktadır. Bu nedenle ilim değildir ki ilim sınıfına dahil olabilsin.
Tabiat İlminin bir bölümü de varlıkların sıfatlarından, hususiyetlerinden, nasıl değişim geçirdiklerinden ve nasıl başka şeylere dönüşeceğinden bahseder. Bunlardan bahseden bölüm, doktorların düşüncelerine benzemektedir. Ancak doktor, kendisini tamamen insan bedenini incelemeye vakfettiğinden, sadece insan vücuduna bakıp, onun hasta veya sıhhatli olup olmadığını teşhis eder. Tabiatçılar ise, bütün cisipalere bozulmaları veya başka türlü hareket etmeleri açısından bakarlar. Tıb ilmi bu noktada tabiat ilminin üstündedir. Çünkü insan sağlığı için tıb ilmi bir ihtiyaçtır. Felsefecilerin Tabiat İlmi diye icad ettikleri ilme insanın hiçbir ihtiyacı yoktur. Zira günümüzde halkın zihnini bid’atçılarııı saçmalıklarından korumak için farz-ı kifaye olan ilimlerden birisi de Kelâm İlmidir.
Kelâm İlmi’nin farz-ı kifaye ilimlerden sayılması, tıpkı yol kesicilerin ortaya çıkması nedeniyle hac yolunda koruyucuların bulunmasının şart olmasına benzer. Şayet hacca gidenlerin yolunu kesenler ortaya çıkmasaydı, bu koruyuculara da ihtiyaç kalmaz; hac yolunu para mukabilinde emniyete alan koruyucuların istihdam edilmesi gereği böylelikle ortadan kalkmış olurdu. Tıpkı bunun gibi bid‘atçiler de hezeyanlarını terketselerdi, sahabe-i kirâm zamanında kullanılan deliller yeterli olacaktı. Böyle olunca da kelâmcıların kullandığı delillere ihtiyaç kalmayacaktı.
İhya-i Ulûm’id-Din Bu bakımdan kelâmcılar, kendilerinin dindeki yerlerinin ne olduğunu iyi bilmelidirler. Bilmelidirler ki, kendilerinin dindeki yerleri, hac yolunun koruyucularının sahip oldukları mevki gibidir. Bir koruyucu kendisini her ibadetten âzad ederek, yalnız koruyucu sıfatıyla hacca gittiğinde, nasıl hacılardan sayılmaz ise; bir kelâmcı da ahiret amellerini bırakıp, kendisini sadece münazara ve müdafaam olarak görürse, kalbini yoklayıp kendisini ıslah etmediği takdirde din âlimlerinden sayılmaz. Kelâmcının ele aldığı meseleler herkesin ortak olduğu dinin inanç bölümüdür. Bu, kalp ile dilin zahirî amellerinden bir bölümdür. Kelâmcının halk tabakasından ayrılması, koruyuculuk yapmasından kaynaklanmaktadır. Allah’ın sıfatlarının ve fiillerinin bilinmesi ve Mükâşefe İlminde işaret ettiğimiz ahiret yolunun ilmi, hiçbir surette Kelâm İlmi’yle uğraşmak suretiyle bilinmez.
Hatta denebilir ki Kelâm İlmi bunları öğrenmenin önüne bir perde çeker ve onları bilmekten insanı alıkoyar. Bu makamlara varmak için hidayetin başlangıcı olan ve nefisle yapılması lâzım gelen mücahede lâzımdır. Nitekim Allah Teâlâ Kur’an’da bu hakikati şöyle ifade buyurmaktadır: Biz, bizim yolumuzda cehd edenlere elbette yollarımızı gösteririz. Muhakkak ki Allah iyilik yapanlarla beraberdir! (Ankebût/69) ‘Kelâmcının derecesini sadece halkın inancını bid’atçıların tasallutundan kurtarma derekesine düşürüp; sadece hacıların eşyalarını ve canmı eşkıyaların elinden kurtarmak vazifesiyle istihdam edilen hac koruyucusu gibi mütalâa ederek, kelâmcıyı da halkın inancını korumakla mükellef bir koruyucu kabul ettiniz.
Bununla beraber fakihin derecesini de sultanın, zâlimlerin şerrinden halkı korumada kullanacağı kanunları hıfzetmek olarak beyan ettiniz. Bu iki mertebe ise din ilmine nisbetle düşük mertebelerdir. Halbuki Ümmet-i Muhammed’in fazilet ve şöhret sahibi kimseleri fakihler ile kelâmcılardır. Fakihler ve kelâmcılar Allah nezdinde en faziletli kimseler olduklarına göre, nasıl oluyor da onları din ilmine nisbetle çok düşük olan şu mertebeye düşürüyorsunuz?’ diyecek olursanız, size şöyle cevap veririz: Hakkı şahıslarla bilenler sadece dalâlet bataklığının içine yuvar-
Kitab’ul-İlim/IL Bölüm
lanmış şaşkın kimselerdir. Eğer hak yolun yolcusu iseniz önce hakkı bilmeniz gerekir ki, o hakkı temsil edenleri de bilesiniz. Zaten böyle yapmak sizin vazifenizdir. Eğer taklidi bir yoldan insanların arasında yalan yanlış şöhret bulmuş derecelere bağlı kalırsanız, unutmayınız ki ashab-ı kirâm ve onların yüksek mertebesi hiç de sizin zannettiğiniz gibi fıkıh veya kelâma bağlı değildi. Ümmetin en faziletli ve meşhur şahısları olarak takdim etmeye çalıştığınız kişiler, sahabîlerin bütün ümmetten daha faziletli ve üstün derecelere sahip olduklarını ikrar ediyorlar ve hiç kimsenin dinde ashab-ı kirâmın vardığı zirveye varamayacağına inanıyorlardı. Ümmet içerisinde hiç kimse, ashab-ı kirâmın bu yolda havalandırdıkları toz ve dumanı yarıp geçerek onların varmış oldukları yüce makamlara erişemez.
Bütün bu hakîkatlarla birlikte ashabın ileride olmaları ne Kelâm İlmi’ne ve ne de Fıkıh İlmi’ne bağlı olmuştur. Onların yüceliği sadece Ahiret İlmi’ne ve ahiret ilminin yolculuğuna bağlıdır. Ebubekir Sıddîk (r.a) bütün insanlardan üstün olmasını, çok oruç tutmak, çok namaz kılmak, çok hadîs rivayet etmek, fetva ilmini çok bilmek ve Kelâm İlmi’ne dalmakla kazanmış değildir. O zâtın bu büyük mertebeyi elde etmesine sebep, kalbinde yerleşen sarsılmaz imanıdır. Bunu böyle kabul etmeye mecburuz. Nitekim rasûllerin serdârı ve iki cihanın serveri ve bütün kâinatın önderi Hz. Muhammed Mustafa da (s.a) Hz. Ebubekir’in üstünlüğüne bu noktada şehadet etmiştir.
O halde Hz. Ebubekir’i bu yüce makama eriştiren sırrı iyice araştır; zira onu bu yüce mertebelere çıkaran sır, paha biçilmez bir mücevher ve değeri bulunmaz bir incidir. İnsanların çoğunun ittifakıyla açıklanması uzun sürecek olan birtakım sebep ve vesilelere dayanarak büyük sayılanların büyüklüğünü bir kenara bırakınız; zira Allah’ın Rasûlü (s.a) rabbine kavuştuğu zaman, binlerce sahabî vardı ve hepsi de Allah’ı bilen âlim kişilerdi. Allah Rasûlü’nün diliyle övülmüşlerdi. Halbuki içlerinde kelâmcıların mesleğini bilen hiç kimse yoktu. On küsuru müstesna fetva vermeye kimse heveslenip ileri atılmamıştı. Fetva 87) Hâkim-i Tirmizî, Nevadır