Ihya-i Ulûm’id-Din Cuando se trata de estos estados inferiores; el miedo a la pobreza, no estar satisfecho con lo que se ha decidido, engaño, hostilidad, envidia, no actuar correctamente, perseguir el poder, esperar que la gente lo alabe; desear vivir mucho tiempo con la intención de obtener más placer del mundo; el orgullo, la ostentación, la ira, exagerar injustamente, tener sentimientos hostiles, embrollar a la gente, ser codicioso, intentar tener influencia, sentirse orgulloso por ser una persona que habla bien, ser glotón, actuar según los deseos de la lujuria, mostrar respeto a los ricos, burlarse de los pobres, exagerar, confiar en su propia naturaleza, considerarse superior a sus pares, sentirse orgulloso de su riqueza, no aceptar lo que se sabe es correcto, sumergirse en asuntos mundanos, gustar hablar mucho y sin sentido, estar asustado, adornar lugares visibles para que la gente los vea, renunciar a su religión, desviarse hacia el orgullo y la arrogancia, dejar los pecados en su naturaleza y ocuparse de los pecados de los demás, eliminar el sentimiento de tristeza del corazón, no temer nada, atacar a quien toca su naturaleza, no acudir a la ayuda de la justicia, mostrar amistad a alguien con quien tiene enemistad, estar seguro de que Allah no castigará por recuperar lo que Allah ha dado, confiar en sus actos de devoción, hacer engaños y traiciones, engañar, tener grandes esperanzas, tener el corazón inquieto, alegrarse con la existencia del mundo, entristecerse por perder la existencia del mundo, prestar atención a las criaturas, ser insensible, ser ligero, ser apresurado, tener poco pudor y piedad…
Estas cualidades que mencionamos y otros estados similares en el corazón, son los campos donde florecen la obscenidad y se extienden otros actos deshonrosos. Por el contrario, las buenas virtudes, son el medio y la fuente principal para realizar las devociones y otros actos que acercan a Allah. Por lo tanto, conocer los límites, la verdad, las causas, los resultados y los remedios de estos asuntos, es conocer el conocimiento del más allá. Según el veredicto de los eruditos del más allá, conocer estos asuntos es un deber obligatorio. Aquellos que ignoran estos asuntos, al igual que aquellos que se alejan de los actos visibles, sufrirán el castigo del rey del más allá, al igual que los reyes del mundo sufrirán el castigo de los reyes del mundo. Por lo tanto, los jurisconsultos dictan su veredicto sobre si estos asuntos han sido beneficiosos o no en el mundo. Algunas cualidades beneficiosas y buenas mencionadas anteriormente están vinculadas con el bienestar del más allá.
Kitab’ul-İlim/II. Capítulo
Si a un jurisconsulto se le pregunta sobre uno de estos asuntos, por ejemplo, sobre la pureza o el dependencia de Allah, o sobre la ostentación, y si bien sabe que ignorarlos trae una catástrofe para el más allá, no puede emitir un veredicto sobre si estos asuntos son un deber obligatorio. No puede decir que obtener todas estas cualidades con la tranquilidad del corazón es un deber obligatorio. Por otro lado, si se le pregunta sobre temas como el matrimonio, la mención, la competencia y el atletismo, le presentará una gran cantidad de información que consume mucho tiempo. Sin embargo, en realidad, el jurisconsulto no necesita ninguno de estos detalles finos. Si se requiere este detalle y extensión, en los países islámicos, seguramente se encontrarán eruditos que resolverán estos problemas.
No sería necesario que los jurisconsultos se sometan a tanta presión en estos asuntos. Sin embargo, a pesar de todo esto, los jurisconsultos se someten a ellos día y noche, leen minuciosamente y guardan cuidadosamente, olvidando asuntos mucho más importantes para la religión. Si se le pregunta a un jurisconsulto por qué presta tanta atención a estos asuntos, responderá: ‘Estos son el conocimiento religioso y su conocimiento es un deber colectivo. Por eso me esforcé, presté atención y dedicé gran parte de mi tiempo a ello’. Con estas palabras, el jurisconsulto engaña tanto a sí mismo como a los demás, aceptando estos asuntos como cuestiones finas.
Una persona inteligente comprenderá inmediatamente que, si el objetivo del jurisconsulto fuera cumplir adecuadamente el deber colectivo sobre el mandato islámico, se preocuparía primero por los conocimientos obligatorios, y con mayor atención se preocuparía por otros deberes colectivos que muy pocos cumplen. Por ejemplo, hay muchas ciudades islámicas donde solo médicos no musulmanes trabajan. Sin embargo, los médicos no musulmanes no tienen derecho legal incluso para testificar en casos relacionados con la medicina. A pesar de esto, no vemos a ningún jurisconsulto interesado en el conocimiento de la medicina, que está en manos de los no musulmanes.
Todos se centran en el conocimiento del derecho islámico, especialmente en sus partes de sucesión y herencia. Sin embargo, en las ciudades islámicas hay muchos jurisconsultos capaces de emitir veredictos y responder adecuadamente según las circunstancias.
Ihya-i Ulûm’id-Din ¡Ojalá se entendiera por qué los jurisconsultos y eruditos religiosos se ocupan de los deberes colectivos que se realizan en la sociedad, ignorando completamente los deberes colectivos que nadie se preocupa por ellos! ¿Podría ser la causa de esto que no puedan alcanzar el conocimiento médico, ni los bienes de los testamentos, ni la administración de los bienes de los menores, ni los puestos de juez y funcionario? ¿Cuándo podría alguien que se ocupa del conocimiento médico superar a sus pares y obtener el poder para someter a quienes no le gustan? ¡Lamentablemente, debido a las malas acciones de los malos eruditos, el conocimiento religioso ha desaparecido! Solo Allah puede ayudar a los musulmanes en este asunto. Solo a Él nos refugiamos, y le pedimos que nos proteja a nosotros y a Él mismo del orgullo que molesta a Allah y que hace reír al diablo!
Los eruditos zahiris que son muttaki, siempre afirmaban la excelencia de los eruditos del corazón y los eruditos del interior. Por ejemplo, el Imam Shafi’i se sentaba como un niño en la escuela, frente a Shayban al-Rai, y le hacía preguntas. Shayban respondía a estas preguntas con las respuestas adecuadas. Algunos eruditos que no pudieron aceptar esta situación del Imam Shafi’i le dijeron: ‘¿Cómo puede un erudito como usted preguntar a un pastor llamado Shayban al-Rai y aceptar sus respuestas como válidas?’ El Imam Shafi’i respondió a estos objeciones: ‘Este hombre ha estudiado completamente los conocimientos que nosotros ignoramos’. Ahmed b. Hanbal y Yahya b.
Main,82 Mâruf-u Kerhî’nin sohbetine sık sık katılırlardı. Halbuki Mâruf, zâhir ilminde bu iki zâtın mertebesine asla çıkamamıştı. Bu iki zat buna rağmen Mâruf-u Kerhî’ye sorular sorarak ilminden istifade etmeye çalışırlardı. Nasıl böyle olmasın? Hz. Peygambere ‘Ey Allah’ın Rasûlü! Bir olayla karşılaşır ve onu Allah’ın Kitabı ile senin sünnetinde bulamazsak nasıl hareket edelim?’ diye sorduklarında, o şöyle buyurmuştu.) Şeyban-ı Râî, salâh ve takvâ ile şöhret bulan âriflerden biridir.) Yahya b. Main hicretin 158. yılında doğmuş ve 233. yılında Medine-i Münevvere’de vefat etmiştir.
Kitab’ul-İlim/H. Bölüm
Sâlihler’e sorun, o hususu sâlihlere danışın! Nitekim bu hikmete binaen şöyle denilmiştir: ‘Zâhir âlimleri yeryüzünün ve saltanatın süsleridir. Bâtın âlimleri ise göklerin ve melekût âleminin süsleridir’. Cüneyd-i Bağdâdî84 şöyle anlatır: Şeyhim Sırrî es-Sakatî85 bırgün bana şöyle dedi: Benim meclisimden çıktığında kimin meclisine gideceksin?’ ‘Ben de şöyle cevap verdim: ‘Hâris elMuhâsibî’nin86 meclisine gideceğim’. ‘Çok güzel, onun meclisine git. Onun ilminden ve edebinden istifade et. Fakat onun kelâm hakkındaki fikirlerini ve kelâmcılara yaptığı hücumları sen kendine mâl etme’. Bu sözü söyledikten sonra, ben çıkmak için davrandım. Arkamdan şunları söyledi: ‘Allah Teâlâ seni önce hadîs ilmiyle nûrlandırsın, sonra sûfî yapsın.
Önce sûfî, sonra muhaddis yapmasın!’ Sözü edilen zat, bu sözüyle; hadîs ilmini tahsil ettikten sonra tasavvufa dalan kimselerin felâh bulduğuna, hadis ilmini öğrenmeden tasavvufa dalan kimselerin ise kendilerini tehlikeye attıklarına işâret etmiştir. İlimler bölümünde Kelâm ve Felsefe İlmi’ni zikredip, bu iki ilmin iyi veya kötü taraflarından niçin söz etmediğimi soracak olursanız, şöyle cevap veririm: Kelâm ilminin ortaya koyduğu delillerden istifade edilir. Ancak bu delillerin bütünü Kur’an ve hadîslerde bulunmaktadır. Kur’an ile hadîslerin dışına çıkmış deliller ise, ya bu iki kaynakta varolduğu farzedilmiş cedel’dir ki bu bid‘at sayılır (Bu hususa daha ilerideki bölümlerde temas edeceğiz) veya fırkaların birbirlerini tenkid ederken çıkardıkları gürültüdür ya83) Taberânî, (İbn Abbas’dan) 84) Cüneyd-i Bağdadî’nin künyesi Muhammed b.
Cüneyd Nihavendi’dir. Mutasavvıfların ileri gelenlerindendir. Hicretin 298. yılında vefat etmiştir.) Künyesi İbn Muğalles b. Hasan’dır. Cüneyd-i Bağdâdî’nin dayısı ve şeyhidir. Mâruf-u Kerhî’nin talebesidir. Hicretin 257. yılında vefat etmiştir.) Künyesi Ebu Abdullah el-Hâris b. Esed’dir. Nefsini çokça hesaba çektiğinden dolayı kendisine el-Muhâsibî lâkabını takmışlardır. Hicretin 243. yılında vefat etmiştir.
İhya-i Ulûm’id-Din hut fırkaların çoğunun hezeyandan ibaret olan ve insan mizacının nefret ettiği, kulakların duymak istemediği birtakım sözlerini uzun uzadıya bahis konusu etmesidir. Bu sözlerden bazıları din ile hiçbir ilgisi olmayan konulara dalmaktan ibarettir. Selef-i sâlihîn zamanında bunların hiçbiri selefin yaptığı bir iş değildi. Bunlara dalmak tamamen bid‘at sayılmaktaydı. Fakat zamanımızda bu kanaat değişmiştir. Zira Kur’an ve Sünnet’e yönelme isteğinden insanları çeviren bid‘atlar ortalığı doldurdu. Bu türden eserler yazıp ortalığı dolduran fırkalar türedi. Bunlar İslâm ülkelerini doldurdu!… Selef-i sâlihîn zamanında konuşulması yasak olan bu lâflardan bahsetmek, günümüz âlimlerinin ruhsatıyla bir moda halini aldı.
Kelâm İlmi’nin, bid‘atçıların bid‘at propogandalarını durdurmak için ihtiyaç duyulan kısımları farz-ı kifâyelerden oldu. Tabiî bu da -gelecek bölümde zikredeceğimiz gibibelirli bir sınıra kadardır. Felsefe’ye gelince: Felsefe başlı başına bir ilim değildir. Çünkü Felsefe de dört bölümden meydana gelen bir ekoldür.. Hendese ve Hesâb İlmi Bu iki ilim daha önce de bildirdiğimiz gibi mübahdır. Ancak bu ilimler vasıtasıyla haddi tecavüz ederek harama girmesi muhtemel olan kimselerin bu ilimlerle uğraşmaları yasaktır; zira bu iki ilmi tahsil edenlerin çoğu hududu aşmış ve bid‘atlara sapmışlardır. Zayıf kimselerin bu ilimlerle uğraşmaktan menedilmeleri, bu iki ilimin bizatihi haram olmalarından değil, o kimselerin zayıf olmalarındandır.
Bu tıpkı yüzme bilmeyen bir çocuğun dere kenarına bırakılmaması veya yeni müslüman olan bir kimsenin İslâm dininden dönmemesi için kâfirlerle teşrik-i mesâî etmesinin yasaklanması gibidir. Aslında imanı kuvvetli olan kimsenin, kendiliğinden eski arkadaş ve dindaşlarıyla alâkasını kesip, onlarla birlikte olmayı kendisine yasak edeceği açıktır.. Mantık İlmi Mantık İlmi delilin şartlarından ve mahiyetinden bahseder. Delilin şartlarını ve târifini bildirir. Bu iki konuda da Kelâm İlmi’ne dahildir.
Kitab’ul-İlim/II. Bölüm
3. İlâhiyat İlmi İlâhiyat İlmi Allah’ın zâtından ve sıfatlarından bahsetmektedir. Bu ilim de Mantık İlmi gibi Kelâma, dahildir. Felsefeciler bu ilimlerden ayrı bir bölüm meydana getirememişlerdir. Ancak bir kısmı küfür, bir kısmı da bid‘at olan birtakım mezheplerin doğmasına sebep olmuşlardır. Felsefecilerin durumu tıpkı i‘tizal ekolünün başlıbaşına bir ilim olmadığı halde, kelâmcı, müdekkik ve mütefekkirlerden bir grup mutezilî âlimin birtakım bâtıl inançlar ortaya atıp, bu fikirlerle insanların düşüncelerini bulandırmalarına benzer.. Tabiat (Fizik) İlmi Bu ilim, bir kısmıyla şeriat ilmine ve hak dine ters düşmektedir. Bunun esası cehalete dayanmaktadır. Bu nedenle ilim değildir ki ilim sınıfına dahil olabilsin.
Tabiat İlminin bir bölümü de varlıkların sıfatlarından, hususiyetlerinden, nasıl değişim geçirdiklerinden ve nasıl başka şeylere dönüşeceğinden bahseder. Bunlardan bahseden bölüm, doktorların düşüncelerine benzemektedir. Ancak doktor, kendisini tamamen insan bedenini incelemeye vakfettiğinden, sadece insan vücuduna bakıp, onun hasta veya sıhhatli olup olmadığını teşhis eder. Tabiatçılar ise, bütün cisipalere bozulmaları veya başka türlü hareket etmeleri açısından bakarlar. Tıb ilmi bu noktada tabiat ilminin üstündedir. Çünkü insan sağlığı için tıb ilmi bir ihtiyaçtır. Felsefecilerin Tabiat İlmi diye icad ettikleri ilme insanın hiçbir ihtiyacı yoktur. Zira günümüzde halkın zihnini bid‘atçılarııı saçmalıklarından korumak için farz-ı kifaye olan ilimlerden birisi de Kelâm İlmidir.
Kelâm İlmi’nin farz-ı kifaye ilimlerden sayılması, tıpkı yol kesicilerin ortaya çıkması nedeniyle hac yolunda koruyucuların bulunmasının şart olmasına benzer. Şayet hacca gidenlerin yolunu kesenler ortaya çıkmasaydı, bu koruyuculara da ihtiyaç kalmaz; hac yolunu para mukabilinde emniyete alan koruyucuların istihdam edilmesi gereği böylelikle ortadan kalkmış olurdu. Tıpkı bunun gibi bid‘atçiler de hezeyanlarını terketselerdi, sahabe-i kirâm zamanında kullanılan deliller yeterli olacaktı. Böyle olunca da kelâmcıların kullandığı delillere ihtiyaç kalmayacaktı.
İhya-i Ulûm’id-Din Bu bakımdan kelâmcılar, kendilerinin dindeki yerlerinin ne olduğunu iyi bilmelidirler. Bilmelidirler ki, kendilerinin dindeki yerleri, hac yolunun koruyucularının sahip oldukları mevki gibidir. Bir koruyucu kendisini her ibadetten âzad ederek, yalnız koruyucu sıfatıyla hacca gittiğinde, nasıl hacılardan sayılmaz ise; bir kelâmcı da ahiret amellerini bırakıp, kendisini sadece münazara ve müdafaam olarak görürse, kalbini yoklayıp kendisini ıslah etmediği takdirde din âlimlerinden sayılmaz. Kelâmcının ele aldığı meseleler herkesin ortak olduğu dinin inanç bölümüdür. Bu, kalp ile dilin zahirî amellerinden bir bölümdür. Kelâmcının halk tabakasından ayrılması, koruyuculuk yapmasından kaynaklanmaktadır. Allah’ın sıfatlarının ve fiillerinin bilinmesi ve Mükâşefe İlminde işaret ettiğimiz ahiret yolunun ilmi, hiçbir surette Kelâm İlmi’yle uğraşmak suretiyle bilinmez.
Hatta denebilir ki Kelâm İlmi bunları öğrenmenin önüne bir perde çeker ve onları bilmekten insanı alıkoyar. Bu makamlara varmak için hidayetin başlangıcı olan ve nefisle yapılması lâzım gelen mücahede lâzımdır. Nitekim Allah Teâlâ Kur’an’da bu hakikati şöyle ifade buyurmaktadır: Biz, bizim yolumuzda cehd edenlere elbette yollarımızı gösteririz. Muhakkak ki Allah iyilik yapanlarla beraberdir! (Ankebût/69) ‘Kelâmcının derecesini sadece halkın inancını bid’atçıların tasallutundan kurtarma derekesine düşürüp; sadece hacıların eşyalarını ve canmı eşkıyaların elinden kurtarmak vazifesiyle istihdam edilen hac koruyucusu gibi mütalâa ederek, kelâmcıyı da halkın inancını korumakla mükellef bir koruyucu kabul ettiniz.
Bununla beraber fakihin derecesini de sultanın, zâlimlerin şerrinden halkı korumada kullanacağı kanunları hıfzetmek olarak beyan ettiniz. Bu iki mertebe ise din ilmine nisbetle düşük mertebelerdir. Halbuki Ümmet-i Muhammed’in fazilet ve şöhret sahibi kimseleri fakihler ile kelâmcılardır. Fakihler ve kelâmcılar Allah nezdinde en faziletli kimseler olduklarına göre, nasıl oluyor da onları din ilmine nisbetle çok düşük olan şu mertebeye düşürüyorsunuz?’ diyecek olursanız, size şöyle cevap veririz: Hakkı şahıslarla bilenler sadece dalâlet bataklığının içine yuvar-
Kitab’ul-İlim/IL Bölüm
lanmış şaşkın kimselerdir. Eğer hak yolun yolcusu iseniz önce hakkı bilmeniz gerekir ki, o hakkı temsil edenleri de bilesiniz. Zaten böyle yapmak sizin vazifenizdir. Eğer taklidi bir yoldan insanların arasında yalan yanlış şöhret bulmuş derecelere bağlı kalırsanız, unutmayınız ki ashab-ı kirâm ve onların yüksek mertebesi hiç de sizin zannettiğiniz gibi fıkıh veya kelâma bağlı değildi. Ümmetin en faziletli ve meşhur şahısları olarak takdim etmeye çalıştığınız kişiler, sahabîlerin bütün ümmetten daha faziletli ve üstün derecelere sahip olduklarını ikrar ediyorlar ve hiç kimsenin dinde ashab-ı kirâmın vardığı zirveye varamayacağına inanıyorlardı. Ümmet içerisinde hiç kimse, ashab-ı kirâmın bu yolda havalandırdıkları toz ve dumanı yarıp geçerek onların varmış oldukları yüce makamlara erişemez.
Bütün bu hakîkatlarla birlikte ashabın ileride olmaları ne Kelâm İlmi’ne ve ne de Fıkıh İlmi’ne bağlı olmuştur. Onların yüceliği sadece Ahiret İlmi’ne ve ahiret ilminin yolculuğuna bağlıdır. Ebubekir Sıddîk (r.a) bütün insanlardan üstün olmasını, çok oruç tutmak, çok namaz kılmak, çok hadîs rivayet etmek, fetva ilmini çok bilmek ve Kelâm İlmi’ne dalmakla kazanmış değildir. O zâtın bu büyük mertebeyi elde etmesine sebep, kalbinde yerleşen sarsılmaz imanıdır. Bunu böyle kabul etmeye mecburuz. Nitekim rasûllerin serdârı ve iki cihanın serveri ve bütün kâinatın önderi Hz. Muhammed Mustafa da (s.a) Hz. Ebubekir’in üstünlüğüne bu noktada şehadet etmiştir.
O halde Hz. Ebubekir’i bu yüce makama eriştiren sırrı iyice araştır; zira onu bu yüce mertebelere çıkaran sır, paha biçilmez bir mücevher ve değeri bulunmaz bir incidir. İnsanların çoğunun ittifakıyla açıklanması uzun sürecek olan birtakım sebep ve vesilelere dayanarak büyük sayılanların büyüklüğünü bir kenara bırakınız; zira Allah’ın Rasûlü (s.a) rabbine kavuştuğu zaman, binlerce sahabî vardı ve hepsi de Allah’ı bilen âlim kişilerdi. Allah Rasûlü’nün diliyle övülmüşlerdi. Halbuki içlerinde kelâmcıların mesleğini bilen hiç kimse yoktu. On küsuru müstesna fetva vermeye kimse heveslenip ileri atılmamıştı. Fetva 87) Hâkim-i Tirmizî, Nevadır