Kurucu Metin Olarak Dîvân-ı Hikmet
Hoca Ahmed Yesevî'nin "hikmet" adı verilen şiirlerinden oluşan Dîvân-ı Hikmet, Türk tasavvuf edebiyatının en önemli kurucu metnidir. Arapça ve Farsçanın ilim ve edebiyat dili olduğu, medreselere hakim olduğu bir dönemde, Yesevî bilinçli bir tercih olarak sade bir Türkçeyle halka seslenmiştir. O, İslam'ın ve tasavvufun özünü, derin felsefi terimlere boğmadan, göçebe ve yarı yerleşik Türk boylarına onların anlayacağı arı bir dille ve hece ölçüsüyle aktarmıştır.
Şeriat ve Sünnete Bağlılık
Hikmetlerin ana teması, İslam şeriatına ve Hz. Peygamber'in sünnetine tavizsiz bir bağlılıktır. Yesevî, tasavvufu şeriattan ayrı bir yol olarak görmez. Ona göre şeriatsız tarikat, köksüz bir ağaç gibidir. Şiirlerinde sık sık dünyevi arzuların (nefsin) aldatıcılığından, ölümün kaçınılmazlığından ve kıyamet gününün dehşetinden bahsederek insanları takvaya (Allah korkusuna) ve zühde davet eder.
İlahi Aşk ve Peygamber Sevgisi
Dîvân-ı Hikmet'te ilahi aşk (Hakk'a duyulan sevgi) ve Hz. Muhammed'e duyulan derin muhabbet çok canlıdır. Yesevî, kendi hayatını peygamberin hayatına göre şekillendirme (sünnete ittiba) konusunda o kadar hassastır ki, 63 yaşına geldiğinde (Peygamberin vefat yaşı), "Peygamberin yaşını geçmek bana yakışmaz" diyerek yeraltında bir çilehane (halvethane) kazdırmış ve ömrünün geri kalanını orada ibadetle geçirmiştir.
Sonuç: Alperenlerin Ocağı
Yesevî'nin hikmetleri, dervişleri (Alperenler) vasıtasıyla Orta Asya'dan Balkanlar'a kadar uzanan geniş bir coğrafyaya yayılmış, Türklerin İslam'ı kendi dilleriyle içselleştirmesinde ve Yesevilik (daha sonra Bektaşilik, Nakşibendilik gibi) tarikatların kök salmasında en büyük etken olmuştur.