İhsanın Önemi ve Kerem Ahlakı
İslam'ın toplumsal ve manevi direklerinden biri olan cömertlik (kerem), insanın dünya malına olan bağlılığını kırmasının en güzel yoludur. Şeyh Sadi-i Şirazî, "Bostan" adlı eserinde ihsan ve cömertliği ayrı bir bölüm olarak ele almış, zenginlerin Allah'ın lütfuna bir şükür borcu olarak mutlaka muhtaçlara el uzatmaları gerektiğini belirtmiştir,. Cömertlik sadece fazla malı dağıtmak değil, kişinin kendi ihtiyacı varken bile başkasını tercih edebilmesi (isar) mertebesine ulaşabilmesidir. İhsan sahibi bir mümin, yoksulun eline sadakayı bırakırken, aslında o malı doğrudan Allah'ın kudret eline teslim ettiğinin şuurundadır.
Cimriliğin Afetleri ve Manevi Körlük
Cimrilik (buhl) ve mala aşırı düşkünlük, İmam Gazâlî'nin Mühlikât (helak edici şeyler) bölümünde saydığı en tehlikeli kalp hastalıklarındandır. Malı biriktirmek ve onu Allah yolunda harcamaktan kaçınmak, kulun tevekkül eksikliğinin ve ahirete olan inanç zayıflığının bir göstergesidir. Sadi'nin de ifade ettiği gibi, cimri kimse malının bekçiliğini yapar, ancak onu yiyemeden dünyadan göçüp gider. Nimeti esirgemek, aslında o nimetin asıl sahibine karşı nankörlük etmektir. Tasavvuf ehli, "İçinde hayır bulunmayan şeyler cimriler ve bozguncular içindir" diyerek bu ahlakın kişiyi nasıl manen çürüttüğünü vurgularlar.
Beklentisiz Vermek ve Kalp Temizliği
Gerçek cömertlik, yapılan iyiliğin karşılığında ne dünyevi bir menfaat ne de övgü beklemektir. Abdülkadir Geylânî, kerem ve cömertlik ahlakını benimseyenlerin ahiret endişesini dünya endişesinin önünde tuttuklarını ifade eder. Allah rızası için verilen sadaka, kulun kalbindeki kibir ve dünya sevgisi ateşini söndürür. Bir derviş, elindeki lokmayı sadece bedeni doysun diye değil, gönlü manevi bir ferahlığa ulaşsın diye paylaşır. Cömert kul bilir ki; veren O'dur, alan O'dur. Bu idrak, malı bir amaç olmaktan çıkarıp, ilahi rızayı kazanmak için bir araç haline dönüştürür ve kişiyi hakiki hürriyete kavuşturur.