Fütüvvetin Tanımı ve Kapsamı
Fütüvvet ve mürüvvet (civanmertlik), İslam ahlakının en erdemli mertebelerinden biridir. Sadece başkalarına iyilik yapmak değil, başkalarının derdiyle dertlenmek, kendi ihtiyacı varken bile kardeşini tercih etmek demektir. Ferîdüddîn Attar, fütüvveti "fakirlerle didişmemek ve zenginlerle çekişmemek" olarak özetler. Civanmertlik ise, halkın yükünü çekip onların hatalarına katlanmak ve insanın elinde avucunda bulunanı onlar için severek harcamasıdır. Manevi yolda yürüyen bir derviş, insanlara yük olmaz, aksine toplumun çilesini omuzlar; böylece ahlakı güzelleşir ve kalbi ilahi nurlara ayna olur.
Ayıpları Örtmek ve Sır Tutmak
Gerçek bir civanmert, başkasının kusurunu araştıran değil, o kusuru kendi kusuruymuş gibi örtendir. Hak Teâlâ, civanmertlerin sırrını ne bu dünyada ne de öteki dünyada ifşa eder; bu ahlakla ahlaklananlar da başkalarının sırrını asla açığa vurmazlar. Kalplerinde öyle muazzam bir yük ve merhamet vardır ki, eğer bu yükü sıradan bir mahluka koysalar o mahluk helak olur. İnsanoğlu için en güzel meziyetlerden biri de şefkatli bir dostluk kurabilmektir. İrfan sahibi, halka şefkat gösterirken onların isteklerini gönüllü olarak yerine getirir, onlara taşıyamayacakları yükleri yüklemez.
Karşılıksız Hizmetin Zirvesi
Bir civanmerdin en belirgin vasfı, yaptığı hiçbir iyiliğin karşılığında ne maddi ne de manevi bir menfaat (hatta sevap bile) beklememesidir. Onlar, dünyevi zenginlere haset gözüyle değil, nasihat gözüyle bakar; fakirlere ise kibirle değil, tam bir tevazu ile yaklaşırlar. Civanmertlerin batınlarında taşıdıkları ilim ve sırlar da avamın ilminden farklıdır; zira batının batını olan bu ilim, civanmertler ile Allah Teâlâ arasında çok özel bir sırdır ve halk için ona yol yoktur. Nefsini tamamen geri plana atıp, kardeşlerini öne sürenler, fütüvvetin tacını giyerek ilahi rızanın en yüce makamlarına erişirler.