Bu makale, Abdülkadir Geylânî Hazretleri’nin tasavvufî görüşlerini ve vaazlarını içeren en kapsamlı eseri olan el-Fethu’r Rabbânî ve’l Feyzu’r Rahmânî temel alınarak hazırlanmıştır. Eser, Geylânî’nin 545-546 hicrî yıllarında medrese ve ribatlarda verdiği 62 vaazın derlemesinden oluşmaktadır.
Gavsu’l-Azam Abdülkadir Geylânî: İlâhî Bir Armağan Olarak Tasavvuf Yolu
İslam tarihinin en büyük mürşid-i kâmillerinden biri kabul edilen Abdülkadir Geylânî, hem bir fıkıh ve hadis müctehidi hem de tasavvuf yolunun "Sultanü’l Evliya"sı olarak anılır. Onun öğretileri, şekilcilikten uzak, kalbin tasfiyesini ve nefsin tezkiyesini merkeze alan tam bir tevhid mücadelesidir.
1. Hayat Yolculuğu: İlimden İnzivaya, İnzivadan İrşada
Abdülkadir Geylânî, hicri 470 yılında İran’ın Gilan şehrinde dünyaya gelmiştir. Nesebi, babası kanalıyla Hz. Hasan’a (şerif), annesi kanalıyla Hz. Hüseyin’e (seyyid) dayanır. Henüz beşikteyken Ramazan ayında gündüzleri süt emmeyerek gösterdiği keramet, onun mânevî yolculuğunun doğumundan itibaren başladığının bir işareti kabul edilir.
On sekiz yaşında ilim tahsili için Bağdat’a gitmiş, devrin en büyük âlimlerinden tefsir, hadis, fıkıh ve edebiyat dersleri almıştır. Tahsilini tamamladıktan sonra yaklaşık yirmi beş yıl boyunca Bağdat çöllerinde ve Kerh harabelerinde inzivaya çekilmiş, bu süreyi riyazet, mücahede ve ibadetle geçirmiştir. Bu süreçte Hz. Hızır ile yol arkadaşlığı yaptığı ve mânevî icazetini bizzat ilâhî bir işaretle aldığı rivayet edilir.
İnziva sürecinden sonra Bağdat halkını irşad etmeye başlayan Geylânî'nin vaazları o kadar etkili olmuştur ki, on binlerce insan onu dinlemek için toplanmış, medreseler dar geldiği için açık havada kürsüler kurulmuştur. Onun rehberliğinde beş binden fazla Yahudi ve Hristiyan Müslüman olmuş, yüz binden fazla günahkâr tövbe etmiştir.
2. Tasavvufî Düşüncesinin Temel Taşları
Geylânî’nin öğretisi, her şeyden önce Kur’ân ve Sünnet’e kayıtsız şartsız bağlılığı esas alır. O, "Peygamber’in getirdiğini alınız, yasak ettiğini de bırakınız" ayetini müridlerine bir hayat düsturu olarak sunar.
Nefs Terbiyesi ve Büyük Cihad
Geylânî’ye göre nefs, ıslah edilmediği sürece daima kötülüğü emreden ve Hakka giden yolda en büyük perde olan bir düşmandır. Nefsle yapılan mücadeleyi "büyük cihad" olarak nitelendirir. Nefsi terbiye etmenin yolu, onun meşru olmayan arzularına muhalefet etmek, onu açlık ve ibadetle dizginlemektir. Nefs "mutmainne" (huzura ermiş) mertebesine ulaştığında, artık kalbe ve sırra tâbi olur ve ilâhî hitaba mazhar olur.
Gerçek Tevhid ve Şirkten Arınma
Gerçek Tevhid, sadece dille "Allah’tan başka ilâh yoktur" demek değil, kalpten Allah’tan gayrı her şeyi (masivayı) çıkarmaktır. Geylânî, insanların sebeplere dayanmasını, mahlûkattan medet ummasını ve zenginlere malı için boyun eğmesini "gizli şirk" olarak nitelendirir. Mümin, her türlü fayda ve zararın yalnızca Allah’tan geldiğini bilmeli, sebepleri sadece birer araç olarak görmelidir.
Sabır, Rıza ve Teslimiyet
Hakk'ın yoluna girenler için bela ve musibetler kaçınılmaz birer imtihandır. Geylânî, başa gelen sıkıntılar karşısında sızlanmamayı, insanlara dert yanmamayı ve Allah’ın takdirine tam bir rıza ile teslim olmayı öğütler. "Kader çekici altında sessizce beklemek", kalbin pasını siler ve kulu yakınlık makamına ulaştırır.
3. Toplumsal Etik ve Kadiriyye Tarikatı
Abdülkadir Geylânî, tasavvufu İslam fıkhıyla birleştirmiş bir şahsiyettir. Tesis ettiği Kadiriyye tarikatı, Kur’ân ve Sünnet’e dayanır; cömertlik, göğüs selameti (haset etmemek), eziyetlere tahammül ve tarikat kardeşlerinin hatalarını bağışlama üzerine kuruludur.
Tasavvufun özünü şu sekiz hasletle özetler:
Hz. İbrahim’in cömertliği,
Hz. İshak’ın rızası,
Hz. Eyüp’ün sabrı,
Hz. Zekeriya’nın işareti,
Hz. Yusuf’un gurbeti,
Hz. Yahya’nın sûfi elbisesi,
Hz. İsa’nın seyahati,
Hz. Muhammed (s.a.v.) efendimizin fakrı.
Geylânî, toplumsal adalete de büyük önem vermiştir. Dönemindeki halifeleri ve yöneticileri zulüm ve haksızlık yaptıkları zaman kürsüden sert bir dille eleştirmekten çekinmemiştir. Resmî ulemanın sultanlara yaltaklanmasını "ilim hıyaneti" olarak adlandırmış ve onları gerçek âlim olmaya davet etmiştir.
4. Vefatı ve Manevî Mirası
91 yıllık ömrünü irşadla geçiren Geylânî, hicri 561 (m. 1165) yılında Bağdat’ta vefat etmiştir. Vefat anında dahi kalbinin Allah ile beraber olduğunu, bedeni acı çekse de ruhunun huzur içinde olduğunu söyleyerek teslimiyetin en büyük örneğini sergilemiştir.
Onun bıraktığı miras, sadece kütüphaneleri süsleyen kitaplar değil, milyonlarca insanın kalbinde yer eden "doğruluk, ihlâs ve Allah sevgisi" yoludur. el-Fethu’r Rabbânî eseri, bugün de nefsini terbiye etmek ve Allah’a yakınlaşmak isteyen her mümin için "balyoz gibi tesirli" bir rehber olmaya devam etmektedir.