Manevi Daralma (Kabz) ve Genişleme (Bast)
Sülûk yolundaki (manevi yolculuktaki) bir kul, daima aynı ruhi hal üzere kalamaz. Bazen kalbi sevinç, ümit ve ilahi neşe ile dolar; bu hale "bast" (genişleme, açılma) denir. Bazen de kalbe tarifsiz bir ağırlık, hüzün ve sıkıntı çöker; buna da "kabz" (daralma) adı verilir. İbn Ataullah el-İskenderî hazretleri, Allah Teâlâ'nın kulu sadece kabz halinde bırakarak korkutmadığı gibi, daima bast halinde tutarak da kendi varlığını unutturmadığını belirtir. Maneviyat ehli için her iki hal de Allah'ın birer terbiyesidir. Sana bir şey verildiğinde (bast hali) aşırı sevinip şımarıyor, verilmediğinde (kabz hali) daralıyor ve ümitsizliğe düşüyorsan, bu durum kulluğunda henüz olgunlaşmadığının, çocukluk evresinde kaldığının en açık delilidir.
Sıkıntıların İçindeki İlahi Rahmet
Pek çok arif ve maneviyat ehli, kabz (daralma ve sıkıntı) halini bast (genişleme ve rahatlık) haline tercih etmişlerdir. Bunun sebebi, rahatlık ve neşe anlarında nefsin pay çıkarma, şımarma ve edeplere riayet edememe tehlikesinin çok yüksek olmasıdır. Oysa sıkıntı, hüzün ve kabz anında kul tamamen acziyetini hisseder, Allah'a sığınır ve ubudiyet (kulluk) sınırları içinde kalır. Kuran-ı Kerim'de mirasla ilgili geçen "Hangisinin menfaat cihetinden sizlere daha yakın olduğunu bilemezsiniz" ayetini bu hallere yoran İbn Ataullah, bizim için rahatlığın mı yoksa sıkıntının mı daha hayırlı olduğunu ancak Allah'ın bileceğini ifade eder. Hastalık, fakirlik veya içsel sıkıntılar, kulun Hakk'a yönelmesi için ilahi birer kamçıdır.
İki Halde de Dengede Kalmak (İtidal)
Gerçek kemal ehli, ne nimet geldiğinde sevinçten uçar ne de musibet geldiğinde isyan eder. Onlar bilirler ki, lütuf da kahr da aynı Mutlak İrade'den gelmektedir. Geylani Hazretleri, kışın soğuğuna ve yazın sıcağına inanan ve bunlara önlem alan insanın rahat ettiği gibi, ilahi kaderden gelen sıkıntılara ve ferahlıklara da tam teslim olanın kurtulacağını öğütler,. Fakirlik karanlığı çöktüğünde teslim olmak, hastalık gecesi bastırdığında şifa sabahını sabırla beklemek gerekir. Kabz ve bast halleri, tıpkı gece ve gündüz gibi ilahi bir döngüdür. Kul, geceye kızmak yerine onun karanlığındaki sükuneti, gündüze kanmak yerine onun aydınlığındaki vazifeyi idrak ettiğinde hakiki rıza makamına erişir.