İlim Meclislerinin Gayesinden Sapması
İlim, insanı cehaletin karanlığından Hakk'ın aydınlığına çıkaran ilahi bir nurdur. Ancak ilim yoluna giren kişilerin kalpleri tam manasıyla arınmamışsa, bu yol onları manevi bir uçuruma, yani kibre ve gösterişe sürükleyebilir. Özellikle münazara ve tartışma meclislerinde, taraflar gerçeği bulmaktan ziyade birbirlerine üstün gelme hırsıyla hareket ettiklerinde, ilmin bereketi yok olur. İmam Gazâlî, böyle meclislerde nefsin oyunlarına düşenleri eleştirir ve bu kişilerin hakikati açıklamak yerine "Ben bilirim, fakat söylemem" diyerek kibirlendiklerini, bu durumun da onların cehalet ve gururunu artırdığını vurgular. Asıl amaç Allah'ın rızası ve hakikatin tecellisi olması gerekirken, nefsin kendini ispatlama hevesi ön plana çıkar.
Hakkı Gizlemek ve İnatlaşmak
Gerçek bir âlimin en belirgin vasfı, hakikat kimin ağzından çıkarsa çıksın onu tereddütsüz kabul edebilme erdemidir. Fakat kalbini kibir sarmış bir tartışmacı, köşeye sıkıştığında ve delilleri tükendiğinde bile inatla geri adım atmaz. Karşı taraf gerçeği ispat ettiğinde dahi, "Hakikat senin söylediğinden başkadır ve ben bunu biliyorum. Fakat söylemek üzerime düşen bir vazife değildir" diyerek asılsız bir iddiada bulunur. Bu miskin itirazcı bilmez ki, bildiğini iddia edip de gerçeği ortaya koymamak, aslında ilmin değil, nefsani bir inatlaşmanın ve kibrin göstergesidir. Bu şekildeki münazara meclislerinde hiçbir netice alınamaz ve dinleyenler de sadece boş laf kalabalığıyla vakit kaybetmiş olurlar.
İlmin Afetlerinden Korunma Yolu
Dalalet ehlinin kalbinde, dalaletin kendine göre sahte bir tadı vardır. Kötü amelleri ve inatçı tartışmaları kendisine güzel görünen kimse, Hakk'ı hak ve batılı batıl olarak göremez. Tartışmaları sadece kendi üstünlüğünü kanıtlamak (cedel) için kullananlar, dini bir oyuncak ve eğlence edinip dünya hayatına aldanmış kimselerdir. İlim yolcusuna düşen görev, fuzuli münazaralardan kaçınmak, bilmediği yerde susmasını bilmek ve doğruluğuna inandığı hakikati savunurken bile karşısındakini ezmek yerine şefkatle ve tevazuyla hareket etmektir. Zira ilim, dildeki bir silah değil, kalpteki bir nur olmalıdır.