Semânın Mahiyeti ve Kalbe Etkisi
İslam maneviyatında musiki ve semâ, kalbin derinliklerinde gizli olan duyguları harekete geçiren güçlü bir vasıtadır. İmam Gazâlî (kaddese'llâhü sırrahu'l-aziz), semâ dinlemenin kişinin kalbinde zaten var olan hali ortaya çıkardığını belirtir. Kalbinde Allah sevgisi ve O'na kavuşma iştiyakı (şevk) olan bir kimse için musiki, bu ilahi aşkı alevlendiren bir rüzgâr gibidir; o kişi kulağına gelen her sesi Allah'tan dinler ve o sesin içinde Allah'ın kudretini müşahede eder. Nitekim semâ, kalbin saflaşmasına ve bu saflık vasıtasıyla Hakk'ın ilhamlarının avlanmasına yarayan bir ağ vazifesi görür. Ancak kalbi dünya hevesleriyle ve nefsani arzularla dolu olan biri için musiki, sadece o kötü arzuları tahrik eden karanlık bir duman işlevi görür.
İlahi Aşkın Mecazi Aşktan Farkı
Güzellik, fıtrat gereği insan ruhunu etkiler. Yüce Allah zatıyla, sıfatıyla ve fiiliyle mutlak manada güzeldir ve güzeli sever. İrfan ehlinin duyduğu aşk, suretlere veya fani bedenlere değil, bu eşsiz ve benzersiz İlahi Cemâl'edir. O'nun güzelliği hiçbir varlık veya imkan âlemindeki bir şekil ile kıyaslanamaz. Bu sebeple, Allah'tan başkasına duyulan aşırı sevgiye "aşk" ismini vermek hakikatte bir mecazdan ibarettir. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî (k.s.), semânın dervişler için vecde düşmek, Allah'a olan özlemi artırmak ve gönüllerinden dünya sevgisini söküp atmak gayesiyle yapıldığını vurgular.
Semâ ve Vecdin Âdâbı
Semâ meclislerinde uyulması gereken çok ince edep kuralları vardır. Kalp huzuyla dinlemek, nefsine hâkim olup gösterişten uzak durmak şarttır. Semâ esnasında sırf orada bulunanlara gösteriş yapmak maksadıyla sesli ağlamak veya sahte bir vecd haline girmek riyadır. Hakiki vecd, manevi perdelerin aralanmasıyla kalbin coşması ve sırların açığa çıkmasıdır. Eğer kişi semâ dinlerken samimi bir sevinç ve ilahi neşeyle (sürür) harekete geçerse bu caiz görülmüştür; ancak her şey kulluk edebine ve ihlasa uygun olmalıdır. Semâ meclisleri, ulu şeyhlerin ve peygamber varislerinin kalpleri diriltmek için koydukları manevi bir eğitim usulüdür.