Varoluşun Özü ve Hakikat Arayışı: Mevlânâ’nın Fîhi Mâ-Fîh Eserinden Bilgelik Dersleri
Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin sohbetlerinden derlenen Fîhi Mâ-Fîh, insanın kendini tanıma yolculuğunda suretten manaya, kesretten vahdete giden yolu aydınlatan temel bir rehberdir. Eser, dünyevi uğraşların ötesindeki asıl maksadı hatırlatarak, varoluşun gizemlerini metaforlar ve derin felsefi çıkarımlarla ele alır.
Suretten Manaya: Sözün ve Şeklin Ötesi
Mevlânâ’ya göre söz, hakikatin ancak bir gölgesi veya parçasıdır; insanı insana çeken asıl güç "can bağdaşmasıdır". Namaz gibi ibadetlerin bile bir kalıbı, bir de "canı" vardır; namazın canı kendinden geçiş ve Tanrıya dalıştır, zira başlangıcı ve sonu olan her şey sadece bir kalıptır. Bu bağlamda, her ne kadar şekil (suret) anlamın bir parçası olsa da, asıl olan o şekle değerini veren aşk ve ihtiyaçtır.
İnsanın Biricik Görevi ve Kendini Bilmesi
Eserin en çarpıcı vurgularından biri, insanın dünyaya yalnızca bir tek işi başarmak için geldiğidir. İnsan bu temel görevi unutup yüzlerce başka iş başarsa bile, aslında hiçbir şey yapmamış sayılır. Mevlânâ, insanın değerini şu şekilde ifade eder: "Değer bakımından iki dünyadan da artıksın; fakat neyleyeyim ki değerini sen bilmiyorsun". Bu nedenle, kişinin "ayırdetme" kabiliyetini garezlerden arındırması ve kendi varlığının hakikatini bilmesi esastır; zira kendi varlığını bilmeyen bilginler, her şeye helal veya haram hükmü verirken kendilerinin ne olduğunu bilmezler.
Bilginin ve Bilginlerin Mahiyeti
Mevlânâ, bilginleri (âlimleri) beylerle olan ilişkilerine göre sınıflandırır. Ona göre bilginlerin kötüsü, beylerden yardım gören ve onlara mevki için yaranmaya çalışandır; oysa gerçek bilgin, bilgisi Tanrı için olan ve beylerin kendisinden ışık aldığı "güneş" gibidir. Gerçek bilgi, bir dalgıcın denizin dibindeki inciyi bulması gibidir; denizin suyunu sadece ölçüp biçmek (teorik bilgi) inciye ulaşmaya yetmez.
Derdi ve Aşkı Yol Rehberi Edinmek
İnsana her işte yolu gösteren asıl motivasyon "dert" ve "aşktır". Mevlânâ, Meryem’in doğum sancısı başlamadan "baht ağacına" gitmediğini hatırlatarak, içimizdeki "İsa"nın (manevi özün) ancak bir dert ve ihtiyaç doğduğunda dünyaya gelebileceğini belirtir. Bu arayışta akıl, bir yere kadar rehberdir; ancak "sevgili"nin (Tanrı) kapısına varıldığında aklın bırakılması gerekir, çünkü o noktadan sonra akıl sadece ziyan verir.
Vahdetin Hakikati: Yollar Ayrı, Maksat Bir
Dünyadaki yolların ve inançların çeşitliliği Mevlânâ’ya göre bir yanılsamadır. Kâbe’ye giden farklı yollar gibi, herkesin gönlünde aslında tek bir Tanrı sevgisi ve arayışı vardır. İnsanlar dünyada farklı isteklerin (kadın, mal, bilgi) peşinde koşsalar da, aslında huzur buldukları tek bir "merhameti" aramaktadırlar; fakat bazen yanlış yollara saptıkları için perdesiz hakikate ancak ömür biterken veya kıyamette ulaşırlar.
Sonuç
Fîhi Mâ-Fîh, insanın bir "Tanrı usturlabı" olduğunu ve kendi varlığındaki aynadan Tanrı tecellisini seyredebileceğini öğretir. Mevlânâ’nın öğretisinde asıl olan, geçici dünya sahnelerinden ve "hayal koridorlarından" geçerek, ebedi olan manaya ve "ölmeden önce ölme" sırrına ermektir. Eserde vurgulandığı üzere, her şey Tanrıdandır ve O'na dönecektir; bu sebeple insanın her hareketi bir soru, karşılaştığı her hal ise o soruya verilmiş bir cevaptır.