Zahiri Nisap ve Kalbi Temizlik
İslam'ın beş şartından biri olan zekât, görünüşte fakirlerin hakkını koruyan bir ibadet gibi dursa da, asıl hikmeti mal sahibinin kalbini cimrilikten, hırstan ve dünyaya aşırı bağlılıktan arındırmasıdır. Şeriat, zekâtın kimlere ve hangi ölçülerde verileceğini hassas kurallarla belirlemiştir. Örneğin, deve sürüsüne sahip olan birinin, kırk altı deveye ulaştığında üç senesini doldurup dördüncü senesine basan bir dişi deve vermesi gerekir. Bu zahiri ölçüler (nisap), kulun Allah'ın emirlerine olan mutlak itaatini test eden şer'i sınırlardır. Ancak işin bâtıni (içsel) boyutunda zekât, kulun elindeki malın gerçek sahibinin kendisi olmadığını idrak etmesi ve emanetçilik şuuruna erişmesidir.
Sene Şartı (Havelân-ı Havl) ve Hikmeti
Zekâtın farz olabilmesi için malın nisap miktarına ulaşmasının yanında, üzerinden tam bir kameri yılın (havelân-ı havl) geçmesi şarttır,. İrfan ehli bu kuralın derin hikmetlerine dikkat çekerler: Zaman ve yıllar, gök cisimlerinin (feleklerin) hareketleriyle ve Allah'ın evrendeki değişmez düzeniyle şekillenir. Malın üzerinden bir yılın geçmesi, o nimetin Allah'ın takdiriyle bir döngüyü tamamlaması ve kalıcılığını ispat etmesidir. Bu süre zarfında malını israf etmeyen ve onu koruyan kul, o malı kendisine ihsan eden Rezzak'ın hakkını vermekle yükümlü hale gelir. Bu şuurla verilen zekât, hem malı bereketlendirir hem de nefisteki bencil sahiplenme duygusunu törpüler.
Allah'a Verilen Borç (Karz-ı Hasen)
Yüce Allah, kullarını cimrilik hastalığından kurtarmak ve infaka yöneltmek için muazzam bir lütufta bulunmuştur: Fakirlere ve yoksullara verilen yardımları, bizzat Kendisine verilmiş bir borç (karz-ı hasen) olarak isimlendirmiştir. "Kimdir o adam ki, Allah'a güzel bir borç versin" (Bakara,) ayeti, infakın ilahi katındaki değerini gösterir. Bu ilahi teşvik, nesillerin devamı ve ihtiyaç sahiplerinin korunması içindir. Zekâtını ve sadakasını samimiyetle veren mümin, o malı dünyada bırakıp gitmeyecek; aksine, en çok ihtiyaç duyacağı ahiret gününde, ebedi bir hazine ve şefaatçi olarak karşısında bulacaktır.