Allah Teâlâ’nın Hz. Âdem’e İsim Öğretmesinden Maksat Nedir?
Cenâb-ı Hak, Âdem -aleyhisselâm-’ı yarattıktan sonra, onu meleklerin gıpta edeceği ve takdirle emrine râm olacağı bir kıvâma eriştirmek için kendisine eşyânın isimlerini tâlim buyurmuştur.
Bu önemli hadise, Kuran’da şu şekilde anlatılmaktadır:
“Allâh Âdem’e bütün isimleri öğretti. Sonra bu isimleri(n delâlet ettiği şeyleri) meleklere gösterip: «Eğer sözünüzde sâdık iseniz (her şeyin içyüzünü bildiğinizi sanıyorsanız) şunları isimleriyle birlikte bana bildirin!» buyurdu.” (el-Bakara, 31)
Melekler Allâh’ı tesbîh ve tenzîh ettiler. Bunun üzerine Allâh Teâlâ:
“Ey Âdem! Onların (eşyânın) isimlerini meleklere haber ver, dedi. Âdem, (eşyânın) isimlerini onlara anlatınca (Cenâb-ı Hak): «Ben size, ‘göklerin ve yerin gayblarını bilirim, sizin açıkladığınızı ve içinizde gizlemekte olduğunuz şeyleri de bilirim’ dememiş miydim?» buyurdu.” (el-Bakara, 33)
Hz. Âdem’e Öğretilen İsimlerin Amacı
Hazret-i Âdem -aleyhisselâm-’a öğretilen isimlerden maksat, bir görüşe göre yeryüzündeki bütün eşyânın isimleri, mâhiyetleri ve husûsiyetleri idi. Bu aynı zamanda, bizim bilemediğimiz ilâhî san’at, eşyânın hakîkati, yaratılış sırrı, levh-i mahfûz, kader ve ondaki hikmetler ile bütün semâ ve arzdaki ilâhî esrâr, yani ilâhî esmânın mazharlarıdır. Dolayısıyla Cenâb-ı Hakk’ın bilinebilmesi, ancak kalbî bir hayât ile mümkündür. Eşyânın hakîkat ve esrârı, kalbî duyuşlar nisbetinde ortaya çıkar. Bu da ancak esmâ-i ilâhiyyeye vukûfiyete bağlıdır.
Cenâb-ı Hak:
“En güzel isimler Allâh’ındır…” (el-A’râf, 180) buyurarak kendisini ilâhî isimlerle vasıtasıyla kullarının idrakine takdim etmiştir.
ALLAH TEÂLÂ’NIN İSİMLERİNİ BİLMEZSEK…
Çünkü kul, ulûhiyet ile irtibatını isimle sağlar. Bu gerçek, Allâh’ı tenzih için, O’nun adının vazgeçilmez bir unsur olduğunu ortaya koyar. Bu bakımdan kulun, O’na karşı yaptığı iyi veya kötü fiiller, ulûhiyetinin hakikatine değil, ismine yönelir. Böylece hakîkati dâima münezzeh kalır.
Gerçekten de insan, eğer Cenâb-ı Hakk’a mahsus isimler olmasa, O’na karşı ilişkilerini düzenlemekte zorluk çeker. Çünkü insan varlıkları isimde görüp isimle ifade etmeye alışkındır. İnsan için isim, varlığın tescisidir. Bu içindir ki, Cenâb-ı Hak, Âdem -aleyhisselâm-’ı yarattığı zaman ona bütün isimleri öğretmiş ve Hazret-i Âdem’in meleklere olan üstünlüğünü bununla ifade buyurmuştur. Zîrâ bir varlığın adını bilmek, bir anlamda onun zâtî varlığına da tanımak demektir. Nitekim bizler, Cenâb-ı Hakk’ı, O’nun yüce isimleriyle bilmesek, O’nun hakkı hakkında ne bilebiliriz ki?
DUÂLARDA ALLAH’IN İSİMLERİNİ KULLANMANIN FAYDASI
Yani insan, Rabbini, hâline uygun bir isimle çağırmak ister. Bu isimler olmazsa, O’nunla olan irtibatı çok noksan kalır, belki de mümkün olmazdı. Denilebilir ki bu isimler, zât ve ulûhiyet karşısında kulun dilsizliğini bir dereceye kadar gideren ifadelerdir, yani beşer ruhunun çıkmazlarını açan anahtarlardır. Zîrâ Allâh’ın isimlerini sadece zikretmek bile îmânı beslemektedir, ilâhî huzûru hissettirmektedir, O’na olan aşk ve muhabbeti artırmaktadır, O’na karşı huşû sahibi kılmakta, O’nun katında olanlara rağbet ettirmekte, dünyadan ve onun fânî lezzet ve hazzlarından vazgeçirip ebedî olana yönlendirmektedir ve Hakk’a dönüş/vuslat arzusuyla tutuşturmaktadır. Hazret-i Peygamber -sallâllâhu aleyhi ve sellem-‘in, çeşitli durumlarda okunmasını tavsiye buyurduğu duâ ve zikirlerin, Allâh’ın isimleriyle dolu olması da bu gibi faydaları temin etmektedir.
CENÂB-I HAKK’IN İSİMLERİNİN MÂNÂSI
Çok güç şartlar içinde bulunan, ilâhî merhamete çok muhtaç olan bir mü’min, Rabbinden yardım isterken bu halini ifade edip özetleyecek bir tabir arar: «Rahmân ve Rahîm» isimlerine sarılır. Günahlarının ağırlığı altında ezildiğinde gönül bağının koptuğunu hissederken Hakk’a yaklaşacak bir vesile arar: «Gaffâr ve Settâr» isimlerine sığınır. Kâinat’ta veya kendi ruhunda tecellî eden ilâhî kudret ve azameti temâşâ ederken, kitaplarda ifade edilemeyecek duygu ve mânâyı dile getirecek bir beyân arar: «Allâhu Ekber» diyerek, dalgalanan ruhunu sükûnete erdirir. Hâsılı kul, kendisinin çeşitli hallerinde, Cenâb-ı Hakk’ın muhtelif sıfatlarının aracılığı ile ruhunun kilitlenmiş kapılarını açar ve hissettiği nice ihtilâç ve ihtiyacı giderir.
Bu içindir ki Cenâb-ı Hak, kendisini, hakikate mutabık olarak, fakat insanların anlayabileceği tarzda tanıştırmıştır. Yani O’nun, kendisini: Alim, Hakim, Kadîr, Gaffûr vb. sıfatlar vasıtasıyla tanıtmasında ve insanın da O’nu böyle tanımasına imkân vermektedir.
İLM-İ NÂFÎ
Cenâb-ı Hak, Âdem -aleyhisselâm-’a isimleri öğrettiğini bildirdiği âyet-i kerîme ile bir mânâda:
“Ben eşyânın isimlerini, esrârını, ince hikmetleri, güzellikleri ve ilâhî san’atımı insana bildireceğim…” buyurmaktadır.
Burada insanın fazilet ve şerefinin, elde edeceği ilm-i nâfî sâyesinde mümkün olabileceğine işâret edilmektedir. Bunun için de insan ilmini irfâna çevirip sâlih ameller işlemeye gayret göstermelidir. Zîrâ hedef, takvâdır. Cenâb-ı Hak âyet-i kerîmede:
“…Allâh katında en şerefliniz, en çok takvâ sâhibi olanınızdır…” (el-Hucurât, 13) buyurmaktadır.
Dipnotlar: [1] Geniş bilgi için bkz. Osman Nûri TOPBAŞ, Îmandan İhsâna Tasavvuf, s. 309 vd.