Fena Âleminde Kendini Kaybetmek
İslam'da teslimiyetin zirvesi, kulun kendi cüzi iradesini, bencil arzularını ve "ben yapıyorum" vehmini bırakıp, olayların akışında tamamen Allah'ın kudret eline kendini bırakmasıdır. Abdülkadir Geylânî (k.s.), kendi iradesinden fani olmuş bu kâmil kulların halini şu sarsıcı benzetmeyle açıklar: "Şu gördüğün Allah yolcuları… manen fena buldular, kader eli ile idare edildiler. Kader yıkayıcısı onları bir sağa, bir de sola çevirir. Kıtmîrleri de ayak uçlarında bekler". Tıpkı ölü yıkayıcının (gassalın) elindeki cansız bedenin itirazsız oluşu gibi, o kullar da kaza ve kader önünde tamamen dilsiz, itirazsız ve teslim olmuşlardır.
Ashab-ı Kehf'in Uykusundaki İlahi Sır
Kader yıkayıcısının kulları sağa sola çevirmesi, Kur'an-ı Kerim'de Ashab-ı Kehf'in (Mağara Arkadaşları) durumunu anlatan "Biz onları sağa ve sola çeviriyorduk, köpekleri (Kıtmir) de girişte iki kolunu uzatmıştı" (Kehf, 18) ayetine muazzam bir tasavvufi atıftır. Geylânî (k.s.), iradesinden soyunan bu kullar için "Kudret denizinin dalgası insanı, bazen gizler, bazen de açığa çıkarır… Onların bazısı Ashab-ı Kehfe benzer" diyerek 16, İlahi korumanın tam teslimiyet hâlinde (sanki derin bir uykudaymışçasına itirazsız kalındığında) devreye girdiğini belirtir.
Kıtmîr'in (Nefsin) Terbiyesi
Bu yüksek makamda, kulun içindeki o hırçın nefis (Kıtmir), artık isyan etmeyi bırakmış, terbiye olmuş bir hâlde ayak ucunda sessizce beklemektedir. Fani dünya hırslarının ve endişelerinin gürültüsünden uzaklaşarak mağarasına (kendi iç âleminin halvetine) çekilen mümin, orada Allah'ın lütuflarıyla beslenir. O, dünyevi tehditlerden, şeytanın tuzaklarından bizzat İlahi iradenin şefkatli elleriyle, sağa ve sola çevrilerek (kaderin korumasıyla) mahfuz tutulur.