Baş Gözüyle Bakmak, Kalp Gözüyle Görmek
İnsanın fiziksel âlemi algılamasını sağlayan iki baş gözü vardır; ancak asıl gerçekleri, eşyanın ardındaki sırları ve ilahi hikmetleri görebilmek için "kalp gözüne" (basirete) ihtiyaç vardır. Geylânî (k.s.), Kur'an-ı Kerim'den "Baş gözleri kör olmamıştı, lâkin sinelerindeki can gözleri görmüyordu" (Hac, 46) ayetini hatırlatarak, gerçek körlüğün manevi körlük olduğunu belirtir. Sadece baş gözüyle dünyaya bakan kişi, malı, mülkü, makamı ve şehvetleri görür, bunlara aldanır. Fakat kalp gözü açılan bir mümin, dünyanın fani olduğunu, ahiretin baki olduğunu ve her şeyin arkasında mutlak bir Yaratıcı'nın bulunduğunu ayan beyan müşahede eder.
Basiretin Kapanmasına Sebep Olan Hastalıklar
Kalp gözünün kapanmasına, körelmesine ve kararmasına sebep olan yegâne şey, günahlarda ısrar etmek ve dünyayı aşırı sevmektir. "Bir kimse, kendisini dünyaya kaptırırsa kalbi kararır. Sakınma duygusu da ölür. Haram demez, helâl demez, mal toplamaya başlar". Haram lokma yemek, riyaya düşmek, yalan söylemek ve insanlardan menfaat beklemek, basiret gözüne çekilen kapkara perdelerdir. Gözü kör olan bir insan nasıl tehlikeleri fark edemeyip uçuruma yuvarlanırsa, basireti kapanmış bir kalp de nefsin ve şeytanın tuzaklarını göremez, ebedi felaketine doğru güle oynaya yürür.
Manevi Gözün Açılması İçin Reçete
Kalp gözünün şifası ve yeniden açılabilmesi, samimi bir tövbe, helal lokma ve ihlaslı ibadetlerden geçer. Geylânî Hazretleri, "Kalp gözünün açılması için iç ve dış gözünün, salim duyguya sahip olması gerekir… Kalbin yaratılmış nesnelerden ve nefsin tabii istek ve cümle şehvet arzularından uzak olması icap eder", 20 diyerek reçeteyi sunar. Bütün uzuvları haramlardan çeken, şüpheli şeyleri terk eden ve kalbini yalnız Allah'ın zikrine bağlayan bir kulun iç dünyasına ilahi nurlar akmaya başlar. O nur sayesinde kalp dirilir, basiret açılır ve kul, artık eşyaya Hakk'ın nuruyla bakarak, her zerrede O'nun sanatını ve hikmetini okuyan bir arife dönüşür.