Hayal Dünyasından Sarsıcı Bir Uyanış
İnsanoğlu, dünyanın geçici zevklerine ve mal mülk telaşına öylesine dalar ki, asıl yurdu olan ahireti ve oraya geçiş kapısı olan ölümü tamamen unutur. Abdülkadir Geylânî (k.s.), bu derin uykudaki kalpleri şiddetle sarsmak için çarpıcı bir tasvir yapar: "Ey gafiller! Kabir ağzını açıyor. Ölüm canavarı ve ejderhası da ağzını açmış". İnsan, üzerine doğru gelen ve ağzını açmış vahşi bir hayvanı görse nasıl kaçıp kurtulmaya çalışırsa, her an yaklaşan ölüm karşısında da aynı teyakkuz (uyanıklık) içinde olmalıdır. Ancak dünya sarhoşluğu, bu mutlak gerçeği görmemizi engeller. Peygamber Efendimiz'in "İnsanlar uykudadır, ölünce uyanırlar" hadisi, dünyevi yaşantımızın aslında ne kadar hayalî ve geçici olduğunu gözler önüne serer.
Kabrin Darlığı ve Kaçınılmaz Hesap
Ölüm sadece bir yok oluş değil, çetin bir hesabın da başlangıcıdır. İnsanoğlu öldüğünde, büyük bir merasimle toprağın o karanlık ve sıkıcı darlığına indirilecektir. Geylânî Hazretleri, kabre giren kimsenin durumunu acı bir dille tasvir eder: Münker ve Nekir melekleri gelecek, insan kıyamete kadar o darlıkta bekleyecek ve yaptıklarının hesabını verecektir 28, 29. Eğer kul dünyadayken nefsine ve şeytana uymuşsa, kabir ona cehennem çukurlarından bir çukur olacak, kaburga kemikleri birbirine geçecektir. Dünyada kibirle yürüyenler, ölüm karşısında dilsiz kalacak ve hiçbir güç onlara yardım edemeyecektir.
Bugünkü Zamanın Kıymetini Bilmek
Ölüm gelmeden önce uyanmak, manevi kurtuluşun yegâne şartıdır. İnsan yarına çıkıp çıkmayacağını bilemez; bu yüzden daima "bugünün adamı" olmalıdır. "Yavrucuğum, sabaha erince, akşama kalacağını nefsine vadetme. Akşamı yapınca da sabaha çıkacağını ona söyleme" uyarısı, her an ölüm meleğini (Azrail'i) güler yüzle karşılamaya hazır bir ruh halini işaret eder. Dünyanın değersiz bir fani durak olduğunu anlayan mümin, hırslarını azaltır, ümitlerini kısar ve tüm enerjisini ahiret yatırımlarına harcar.
Tevbe İle Manevi Diriliş
Ölüm ejderhasının elinden kurtuluş yoktur, ancak onun dehşetini bir rahmete çevirmenin yolu tövbe etmektir. Kul, ne kadar günahkâr olursa olsun, son nefesini vermeden önce samimiyetle Allah'a dönerse, kabir karanlığı onun için aydınlık bir bahçeye dönüşür. Dünyayı bir "pişme ocağı" olarak kabul eden iman ehli için ölüm, fani beden hapishanesinden ebedi hürriyete (vuslata) uçuşun bir aracı olur. Ölmeden evvel ölmeyi başaranlar, kabre bir mahkûm olarak değil, Rabbine kavuşan bir sevgili olarak girerler.