Amelde Şuur ve Hedefi Bilmek
İslam ahlakında ve tasavvuf terbiyesinde, yapılan bir ibadetin veya hayrın sadece şeklen yapılması yeterli değildir; o amelin hangi niyetle, kime ve nasıl yapıldığının şuuru elzemdir. Abdülkadir Geylânî (k.s.), bilinçsizce ve ilimsizce ibadet etmeye kalkanları çok sarsıcı bir benzetmeyle uyarır: "Gece odun toplayan gibi olmayı isteme. Elini attığın zaman, ne alacağını bil". Zifiri karanlıkta ormana girip odun topladığını sanan bir adam, odun yerine zehirli bir yılanı avuçlayabilir. Aynen bunun gibi, şeriatın ilmini bilmeden, nefsini tanımadan körü körüne sözde maneviyat peşinde koşan kişi, Hakka koştuğunu zannederken şeytanın tuzağına düşebilir. Baş vurduğun nesneyi ve kime koştuğunu bilmek, amelin ruhudur.
İki Sarsılmaz Şahit: Kitap ve Sünnet
İnsanın karanlıkta yolunu aydınlatacak yegâne fener, İlahi Vahiy ve Nebevi Sünnettir. Geylânî Hazretleri, insanın yediği, içtiği ve yaptığı her şeyde bu iki teraziyi kullanmasını emreder: "Her yediğin ve içtiğin şeye iki şahit bul; biri kitap, öbürü de sünnet olsun". Atılan her adımda, Allah'ın emri ve Peygamber'in (s.a.v.) âdeti önder olmalıdır. Bu iki şahidi bulunmayan bir manevi keşif, his veya eylem, nefsin karanlık ormanında koparılmış zehirli bir dikenden farksızdır. Dinî sınırları bilmeden, kendi kafasına göre "kalbim temiz" diyerek ruhsat arayanlar, gece karanlığında kendi helaklerini toplamaktadırlar.
İç Âleme ve Kalbe Danışmak
Zahirdeki kurallara riayet edildikten sonra, işin bir de batıni (içsel) onayı vardır. Şeriatın açıkça izin verdiği (mubah kıldığı) bir konuda bile hakiki derviş, derhal nefsinin hevesiyle o işe atlamaz. "Müftüler fetva verse dahi, iç âlemine danışmadan bir iş yapma…" diyen Geylânî (k.s.), helalliği onaylanmış bir rızkın bile kalpteki ihlas süzgecinden geçirilmesi gerektiğini belirtir. Dışta şeriatın fetvası, içte ise takva ile yoğrulmuş kalbin fetvası birleştiğinde, kul karanlıktan aydınlığa çıkar ve attığı her adım onu doğrudan doğruya Yaratıcısına kavuşturur.