Tevbe Ağacı ve Pişmanlık Suyu
İnsanoğlu tabiatı gereği günaha meyyaldir; ancak onu helakten kurtaran yegâne sığınak samimi bir tevbedir. Abdülkadir Geylânî (k.s.), manevi uyanışın "tevbe ağacını pişmanlık suyu ile büyütmekten" geçtiğini vurgular. Sadece dille söylenen "tevbe ettim" sözü, kalpte gerçek bir pişmanlık (nedamet) ve gözyaşı ile sulanmadıkça kurumaya mahkûm bir fidan gibidir. Kişi, bulunduğu gaflet ağacının altından çıkıp, cehalet suyuyla beslenen o gölgeyi terk etmeli, Hakk'ın aydınlık yoluna adım atmalıdır. Din libasını kirden temizlemenin tek yolu, günahların kirini tevbe suyuyla yıkamaktır. Aksi takdirde, kirlenmiş ve paslanmış bir kalple Hakk'ın huzuruna çıkmak, kula sadece hüsran getirir.
Sadece Dille Değil, Kalple Dönüş
Tevbenin hakiki manası, kulun günah işlediği ortamdan, çevreden ve o günaha sebep olan kötü huylardan (tabiattan) bütünüyle kopmasıdır. Geylânî Hazretleri, "Kalbinle Allah'a dön. Allah'a tevbe ile dönülür… Rabbinize inabe ediniz (Zümer, 54)" ayetini hatırlatarak, dönüşün mutlak bir içsel kararlılık gerektirdiğini belirtir. Günahtan dönmek, efendisinden kaçan bir kölenin gözyaşları içinde efendisinin kapısına geri dönüp boyun bükmesine benzer 7, 8. Tevbe anında insanın dışını ve içini temizlemesi şarttır; ancak tevbe ilk defa kalple olur, ardından uzuvlara yansır. İnsan, işlediği hatalara sadece korktuğu için değil, mecazi değil hakiki manada Allah'tan utandığı için son vermelidir.
Tevbeyi Bozmanın Tehlikesi
Hakiki bir tevbenin en büyük düşmanı, aynı günahlara defalarca geri dönmektir (tevbeyi bozmak). Geylânî (k.s.), "Sakın, yine sakın, tevbe edip tevbeni bozmayasın. Kötü şeyi bıraktıktan sonra ona dönmekten çok kork" diyerek müminleri şiddetle uyarır. Bir insanın tevbe etmesi tek başına bir marifet değildir; asıl marifet, o tevbeyi bozmadan, sebat ve istikamet üzere ömrünü tamamlamaktır. Bir ağacı dikmek marifet sayılmaz, asıl marifet onu yetiştirip korumak ve meyvesini almaktır. Fani hevesler, kötü arkadaşlar veya nefsin kışkırtmaları yüzünden tevbesini bozan kul, yarın kıyamet gününde ilahi rahmetten mahrum kalma ve efendisinin gazabına uğrama tehlikesiyle karşı karşıyadır.