İlim Sadece Bir Araçtır, Gaye Değildir
İlim, cehaletin karanlığını yırtan ve kula Rabbine giden yolu gösteren ilahi bir ışıktır. Ancak ilim, sadece zihinde istiflenecek, insanlara karşı övünç vesilesi yapılacak kuru bir bilgi yığını değildir. Amaca ulaşmak için sadece bir vasıtadır; asıl gaye o ilmin gereğini yaşamak, yani "amel" etmektir. Geylânî (k.s.), bu büyük yanılgıya düşenleri şöyle sarsar: "Ömrünü ilim tahsili için harcadın. Ama hiç amel etmedin… Halka nutuk irad etmekten bir fayda gelmez. Sözünden fayda alıp kurtulan olur; ama sen batarsın", 32. Sadece okumakla, kitapları ezberlemekle kurtuluşa erilemez. İlim, bedene giren gıda gibidir; hazmedilip enerjiye (salih amele) dönüşmediği sürece kişiye ağırlık yapmaktan ve manevi hastalık vermekten başka bir işe yaramaz.
Riyakâr Âlimlerin Tehlikesi
İlmini sırf dünyalık elde etmek, makam sahibi olmak veya halkın teveccühünü kazanmak için kullananlar, tasavvuf ahlakında en çok kınanan zümredir. Onlar, insanlara takvayı, zühdü ve dürüstlüğü anlatırlar fakat kendi hayatlarında bunların eseri dahi görünmez. "Cahile bir defa yazıklar olsun, âlime yedi defa… Sebebi, o bildiği ile iş tutmayışı… İlmin bereketi ondan uzaktır; yalnız vebalini yüklenmiştir", 34. İlmiyle amel etmeyen âlim, başkalarına ışık verirken kendi kendini yakıp tüketen bir mum gibidir. Bildiği halde yapmamak, Allah'ın verdiği emanete hıyanet etmektir ki bu da büyük bir kibir ve nifak (ikiyüzlülük) göstergesidir.
Bilginin İhlasla Bütünleşmesi
Hakiki alim ve arif, öğrendiği her yeni bilgiyi önce kendi nefsine tatbik eden, ondaki eksiklikleri düzelten kişidir. İlim, amel ve ihlas birleştiğinde kul için muazzam bir yükseliş başlar. "Öğren, sonra amel et. Sonra halkı bir yana at, Hak'la ol". Bildiğiyle samimi olarak amel eden kula, Allah Teâlâ hiç bilmediği sırların, manevi hakikatlerin (Ledünni ilmin) kapılarını açar. O kişi artık sadece kitapların sayfalarından değil, doğrudan doğruya ilahi feyzden beslenir. Sözleri insanlara tesir eder, bakışı kalpleri diriltir. İnsanın asıl kurtuluşu, kafasını bilgiyle doldurmasında değil, o bilgiyi ihlasla kalbine indirmesinde yatar.