Dıştan İçe Geçişin Zarureti
İslamiyet'te manevi yolculuk bir anda zirveye ulaşmaz; tıpkı bir merdivenin basamakları gibi belli aşamaları, durakları ve imtihanları vardır. İlk adım, dinin zahiri emirlerine harfiyen uymak, yani şeriat dairesinde (İslam) tam bir teslimiyet göstermektir. Ancak bu sadece bir başlangıçtır. Geylânî (k.s.) basamakları atlamaya çalışanları uyararak şöyle der: "Henüz İslâm oluşun sahih değil; iman faslına nasıl varırsın? İmanın kuvvet bulmadı; ikan hâlini nasıl bulursun? İkan hâlin kâmil olmadı; marifet ve velayet hâlini neyle bulursun?". İnsanın kalbi imanı tam olarak hissetmeden ve amelleriyle bunu pekiştirmeden daha üst makamlara talip olması, temelsiz bir bina inşa etmeye çalışmak gibidir.
İkan (Yakîn) Makamı: Şüpheden Arınmış İnanç
İman kalpte kök saldığında ve hiçbir fırtınanın sarsamayacağı bir seviyeye ulaştığında "İkan" (veya Yakîn) makamına geçilir. İkan, kalpteki tüm şüphelerin, vesveselerin ve tereddütlerin tamamen silinmesi, Hakk'ın varlığının ve vaadinin güneş gibi apaçık görülmesi hâlidir. Bu seviyedeki bir mümin için cennet ve cehennem, tıpkı gözüyle gördüğü nesneler kadar gerçektir. İmanı kuvvetli olmayan kişi musibetler karşısında sarsılır, kadere isyan eder. Oysa ikan sahibi kul, başına gelen her belanın, hastalığın veya nimetin bizzat Rabbinin kudret elinden çıktığını bilir. Bu derin kavrayış, onu korkulardan azat eder ve ilahi takdire mutlak bir rıza göstermesini sağlar.
Nihai Hedef: Marifet ve Velayet
İkan makamında sebat eden ve nefsiyle cihadını sürdüren salih kul, nihayetinde "Marifetullah" (Allah'ı bilmek, tanımak) zirvesine ulaşır. Marifet ehli, yaratılan her zerrede Yaratıcı'nın sıfatlarını müşahede eden, O'nunla daima ünsiyet (kalbî sohbet) içinde olan seçkin bir velidir. "İman sahibi, ikan ve ihlâs yollarını tutarsa, aklın özüne sahib olur. Bu akıl sayesinde fâni kulları bırakır… Hak Teâlâ ona bilmediğini verir", 30. Bu makamda kul, artık dünyevi heveslerden tamamen arınmış, "Fena" hâlini tatmış ve yalnızca Hakk'ın muhabbetiyle dirilmiştir. Tasavvufun asıl gayesi, insanı bu mertebeye taşıyarak onu kâmil bir varlık haline getirmektir.