İki Kanatlı Bir Uçuş: Korku ve Ümit
İnsanın manevi yolculuğunda kalbin taşıması gereken en temel iki his, Allah'ın azabından korkmak (havf) ve O'nun rahmetini ümit etmektir (reca). Abdülkadir Geylânî Hazretleri, rüyasında insanları irşat etmesi istendiğinde, onlara halktan uzaklaşıp Hakk'a yönelmelerini ve dilleriyle değil kalpleriyle istemelerini tavsiye etmiştir. Zira kalp ile istemek, dil ile istemek gibidir; ancak dilin afetlerinden arınmıştır. Ayrıca bilinmelidir ki, Hak Teâlâ her an bir iştedir, değiştirir ve dönüştürür, yükseltir ve alçaltır. Allah, dilediği kullarını illiyyîne (en yüceye) yükseltirken, bazılarını esfel-i sâfilîne (aşağıların aşağısına) indirir. İlliyyîne yükselenlerin korkuları esfel-i sâfilîne düşmektir; ümitleri ise sahip oldukları yüksekliğin koruyarak orada baki kalmaktır. Bu hassas denge, müminin manevi hayatını ayakta tutan en büyük direktir.
Yücelten Ümit, Muhafaza Eden Korku
Korku ve ümit, insanı rehavetten ve umutsuzluktan koruyan ilahi birer kalkandır. Esfel-i sâfilîne indirilenlerin korkuları için bulundukları alçaklığın muhafazasıyla orada baki kalmaları, ümitleri ise illiyyîne yükseltilmesidir. Mümin, dünya hayatında kaza ve kaderin tecellileri karşısında daima bu iki hisse sarılmalıdır. Ezelde yazılan yazı üzerinde durmamak gerekir; zira onu yazan bozmaya da kadirdir. O ki bir binayı yapmaya kadirdir, yıkar da. Bu yüzden insanın kendi ameline güvenmesi, kibrin ve gafletin en tehlikeli boyutudur.
İstikamet ve Selamet İçin Daimi Denge
Maneviyat ehli için korku ve ümit sadece başlangıçta değil, son nefese kadar sürmesi gereken bir şuur halidir. Daima korku, ümit, çekinme ve tâat üzere olmak gereklidir. Selamet ayağı ile burayı bırakıp öteye geçinceye kadar mümin böyle kalmalıdır. Ölüm gelinceye dek korkuyu, tâatı ve kötülere karşı çekinmeyi bırakmamak elzemdir. Ancak ölümü iyi geçirip selamete erdikten sonra korkmaya gerek kalmaz; zira artık değişme ve tebdil hâli olmaz. İnsan bu fani durakta havf ve reca dengesiyle yürüdüğü müddetçe nefsin ve şeytanın hilelerinden korunarak ebedi vuslata sağlam adımlarla ilerler.