Dış Göz ve İç Gözün Ötesindeki Nur
İnsanın dünyayı algılaması genellikle baş gözüyle sınırlıdır. Ancak tasavvufi yolda ilerleyen bir mümin, kâinatı sadece fiziksel bir yapı olarak değil, Allah'ın sanatının bir sergisi olarak görmeye başlar. Abdülkadir Geylânî (k.s.), insanın manevi tekamülünde iç ve dış gözün birleşiminden doğan muazzam bir "üçüncü göz" kavramından bahseder. Dış gözüyle Allah'ın yeryüzüne serptiği hikmetli işleri gören kul, iç gözüyle de madde ötesindeki ulvi varlıkları seyreder. "İşte bu iki göz görmeye başladıktan sonra, bir göz daha hasıl olur ki, o da kalp gözüdür". Kalp gözü açılan insan, sınırlı boyutların ötesine geçerek yakınlık mefhumu dahi anılmayan bir İlahi yakınlığa erişir.
Cehalet ve Gafletin Kalp Gözünü Kör Etmesi
Ancak kalp gözünün açılması herkes için mümkün olmaz; çünkü nefsin ve dünyanın karanlıkları bu gözün üzerine kalın perdeler çeker. Geylânî Hazretleri, "Baş gözleri kör olmamıştı, lâkin sinelerindeki can gözleri görmüyordu" (Hac, 46) ayetine atıfta bulunarak, dünya hırsıyla sarhoş olanların manevi körlüğüne dikkat çeker. Dünyalık peşinde koşmak, sadece bedeni yormaz, aynı zamanda ruhu felç eder ve basireti bağlar. Kendini fani heveslere ve haram kazanca kaptıran bir insanın kalbi kararır, kalp aynası paslanır ve Hakikat güneşini yansıtamaz hale gelir.
Arınma, Tevbe ve Basiretin Doğuşu
Kalp gözünün yeniden açılması, ciddi bir manevi temizlik gerektirir. İlk şart, haramlardan şiddetle kaçınmak ve samimi bir tevbe ile günah kirlerinden arınmaktır. Geylânî (k.s.), kalbin sıhhat bulması için dış ve iç duyguların tamamen İlahi emirlere uygun hale getirilmesi gerektiğini vurgular. İhlasla yapılan ibadetler, Kuran okumak ve zikrullah, kalpteki pası silen en güçlü cilalardır. Kalbi temizlenen kul, artık eşyaya ve olaylara sıradan bir insan gibi değil, "Allah'ın nuruyla" bakmaya başlar.
Sır Âleminde İlahi Müşahede
Kalp gözü tam olarak açılan arif kişi, kâinattaki her zerrede Hakk'ın tecellisini görür. O kul için karanlık yok olur, her yer aydınlık kesilir. Gece ile gündüz, keder ile sevinç onun nazarında birleşir; çünkü o her şeyin arkasındaki Mutlak Yaratıcıyı müşahede etmektedir. Bu makama eren kul, yaratılmışların dünyasından sıyrılarak doğrudan doğruya Rabbinin sırlar âlemine (melekût) misafir olur ve fani hiçbir lezzet onu bu İlahi temaşadan alıkoyamaz.