Acıyı Görmeden Gözleri Açmanın Fazileti
İnsanoğlu, yapısı gereği genellikle ancak başına büyük bir musibet, hastalık veya kayıp geldiğinde dünyanın fani olduğunu hatırlar ve Allah'a döner. Oysa İslam ahlakında ve tasavvufi terbiyede asıl marifet, bela tokadını yemeden evvel kendi iradesiyle gafletten uyanmaktır. Abdülkadir Geylânî (k.s.), bu iradi uyanışın önemini şu sarsıcı sözlerle ihtar eder: "Ey evlâd! Uyan, başkası dürtmeden kendiliğinden uyan. Acıyı görmeden gözlerini aç. Din sahibi ol. Dindar kişilerle bulun". İnsan, Allah'ın verdiği akıl ve idrak nimetiyle, çevresindeki ölümlerden ve kâinattaki fani düzenden ibret almalı, Hakk'ın ikazlarına musibet gelmeden kulak vermelidir. Başkası tarafından (kaderin acı sillesiyle) dürtülerek uyanan kişi uyanmış sayılsa da, kendi arzusuyla uyanan kâmil müminin faziletine erişemez.
Gafletin Bedeli ve Hakiki Akıl Sahipleri
Gaflet uykusunda inat edenler, ebedi hayatlarını fani zevkler uğruna heba etmektedirler. Geylânî Hazretleri, "İnsanların en üstünü ve aklı toplu olanı, Allah'a uyandır; en cahili ve aklı perişan olanı ise, O'na isyan bayrağı çekendir" diyerek, hakiki aklın sadece dünya işlerini idare etmek değil, Yaratan'ı tanımak olduğunu belirtir. Kendi istekleriyle uyanmayı reddedenler, ölüm meleğinin sarsıntısıyla uyanacaklardır; fakat Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) "İnsanlar uykudadır, ölünce uyanırlar", 3 hadis-i şerifinde buyurulduğu gibi, ölümden sonraki uyanış, telafisi olmayan ve sadece dehşet veren acı bir uyanıştır.
Dindar Kişilerle Beraber Olmanın Koruyuculuğu
Gafletten uyanmanın ve uyanık kalmanın en pratik yolu, Hak yolunda yürüyen salih insanlarla beraber olmaktır. İnsan, bulunduğu çevrenin manevi havasından doğrudan etkilenir. Geylânî (k.s.), aklı perişan eden heveslerden kurtulmak için "Dindar kişilerle bulun. İnsan olan onlardır" tavsiyesinde bulunur. Sürekli dünyadan, maldan ve fani menfaatlerden bahseden meclisler kalbi uyuturken; Allah'ı, ahireti ve güzel ahlakı konuşan kâmil insanların sohbeti kalbi diri tutar. Kendi iradesiyle uyanıp bu nurlu meclislere katılanlar, gaflet zindanından kurtulup hürriyete kavuşurlar.