Nefsin Şımarık Doğası
İnsanın içindeki "nefis" (ego/alt benlik), sürekli rahatı, tembelliği, haramı ve şımarıklığı isteyen kör bir güçtür. Şayet ona en ufak bir taviz verilirse, anında insanın iradesini ele geçirir ve kulu esir eder. Abdülkadir Geylânî (k.s.), bu amansız düşmana karşı kesin bir disiplin emreder: "Nefsine muhalif ol. Ona uyma. Onu kuvvetle bağla, çözme. Onu hapset. Yalnız hakkı kadar ver.". Nefsi doyurmak, yanan ateşe odun atmak gibidir; ne kadar verirseniz o kadar fazlasını ister.
Tevhid Kılıcıyla Mücahede
Nefsle mücadele (mücahede), tasavvuf yolunun en zorlu ama en elzem cephesidir. Ona karşı daima sert ve kararlı durmak şarttır. "O kötü bir köledir, yalnız sopa zoruyla iş tutar. Onu doyurma, ancak doyurmakla onu azdırmayacağına inanırsan doyur istediği kadar yesin.". Oruç, az uyumak, gece ibadeti ve haramlardan şiddetle kaçınmak, nefsin belini kıran manevi kılıçlardır.
Düşmanın Bineğe Dönüşmesi (Mutmainne)
Aralıksız süren bu zorlu savaşın sonunda, isyankâr ve şımarık nefis mağlup olur. O, itirazlarını bırakıp ilahi emirlere boyun eğer ve "Mutmainne" (huzura ermiş) makamına ulaşır. Eskiden kişiyi cehenneme sürükleyen o vahşi güç, artık ehlileştirilmiş bir at gibi kulu hızla Hakk'ın rızasına ulaştıran itaatkâr bir bineğe dönüşür.