İkiyüzlülüğün Manevi Yıkımı
İslam ahlakının ve manevi kurtuluşun en temel şartlarından biri doğruluktur (sıdk). Ancak bu doğruluk, sadece dilin hakikati söylemesi değil, iç dünyanın ve dış eylemlerin de birbirini tam manasıyla tasdik etmesidir. Abdülkadir Geylânî (k.s.), kalbiyle dili uyuşmayan, dışarıya takva sahibi görünürken iç dünyası dünya hırsıyla yanan kişileri "münafık" olarak nitelendirir. "Sözünüzle yaptığınız ayrı ayrı olmasın; bir olsun. Söylediğinizi yapın." uyarısı, amelsiz sözün sahibine sadece vebal getireceğini gösterir. Diliyle Allah'ı zikredip kalbiyle dünyalık menfaatleri kovalayan kişi, gösteriş putuna tapan bir zavallıdan başka bir şey değildir.
Dilin Kalbe Tabi Olması
İnsanın manevi kalitesini belirleyen en önemli unsurlardan biri konuşma adabıdır. Geylânî Hazretleri hikmet dolu şu tespiti yapar: "Cahilin dili, kalbinin önündedir. Âlim ve akıl sahibinin dili, kalbinin arkasında saklıdır." Cahil insan, ne söyleyeceğini düşünmeden, nefsani bir dürtüyle hemen konuşur; ancak arif kişi, söyleyeceği sözü önce kalbinin (ve ilahi rızanın) süzgecinden geçirir, eğer faydalıysa söyler, değilse susar. Maneviyat ehli için sükût, konuşmaktan çok daha değerli bir ibadettir. Sözlerin hakiki bir tesir yaratması, ancak o sözlerin sahibinin kalbinde de aynı şiddetle yaşanıyor olmasına bağlıdır. İçi bozuk bir insanın ağzından çıkan tatlı sözler, yiyenin midesini bozan zehirli bir hamur gibidir.
Amel İle Bütünleşen Doğruluk
Sadece konuşmakla veya kitaplardan bilgi ezberlemekle manevi yolda mesafe katedilemez. Geylânî Hazretleri, "Daha ne kadar ilme çalışacak ve ameli unutacaksın? İlim defterini biraz dür; amel defterini açmaya başla" diyerek, bilginin ancak eyleme dönüştüğünde bir anlam kazanacağını haykırır. İçi ve dışı bir olan, sözünü eylemiyle ispatlayan arif bir kulun sadece sükûtu bile etrafındakiler için en büyük vaazdır. Doğruluk (sıdk) makamına eren bir mümin, halkın kınamasından veya övmesinden etkilenmeden, sırf Allah rızası için yaşar ve her adımını bu mutlak sadakat dairesinde atar.