Manevi Simya ve Nefsin Dönüşümü
Tarih boyunca simyacılar, değersiz metalleri (bakır veya demiri) altına çevirecek gizli bir formül aramışlardır. Tasavvuf yolunda ise asıl "kimya" (simya), topraktan yaratılmış ve süflî arzularla dolu olan insan kalbini, İlahi aşkın ve marifetin saflığına ulaştırarak manevi bir altına dönüştürmektir. Abdülkadir Geylânî (k.s.), bu dönüşümün ancak "Fena" (Hak'ta yok olma) makamıyla gerçekleşeceğini söyler. Sır (iç âlem), dünya heveslerinden tamamen sıyrılıp "fena (yokluk) âlemine varsın ne zevk alsın ne de bir şeye zevk versin". Ancak bu mutlak hiçlik noktasında, kalbe o ebedi kıymet yüklenir.
Paha Biçilemez Bir Cevher Olmak
Fena makamına erip kendi şahsi iradesini Hakk'ın iradesinde eriten kulun iç dünyası, artık kainatın en değerli hazinesine dönüşür. Geylânî Hazretleri, "Bu hâle eren sır, kimya olur. Bu kimyanın bir kuruşu bin altın yerine geçer" diyerek, bu manevi dönüşümün insana kattığı muazzam değeri müjdeler. Aslında "bin altın" sadece avamın anlaması için verilmiş zayıf bir misaldir; gerçekte bu makama ulaşan bir kalbe hiçbir maddi servetle paha biçilemez. Çünkü o kalp, artık doğrudan doğruya Allah'ın tecelligâhı ve sırlar hazinesi olmuştur.
Akılları Aşan Bir Yücelik
Bu kimyevi ruhsal dönüşüm, akılla, mantıkla veya kuru felsefeyle elde edilecek bir şey değildir. O, tamamen İlahi bir lütuf ve teslimiyetin meyvesidir. "Eğer elde edersen bulunduğun o hâle, insan ve cin, cümle yaratılmışlar içinden bir tanesi bile akıl erdiremez" sırrınca, bu yüce makamdaki velinin iç dünyası sıradan insanların anlayış kapasitesinin çok ötesindedir. O artık bedeniyle yeryüzünde dolaşsa da, ruhuyla melekût âleminin sultanı olmuş, ebedi bekâ (Bekabillah) makamına ulaşmış seçkin bir zattır.