Dıştan İçe Doğru Yolculuk
İnsanın manevi hayatı, bir anda zirveye ulaşan bir sıçrama değil; adım adım kat edilmesi gereken sistemli bir yolculuktur. Abdülkadir Geylânî (k.s.), bu mertebeleri bir binanın inşasına veya bir mektebin sınıflarına benzetir. Kişi, öncelikle şeriatın zahiri kurallarını yerine getirmekle yükümlüdür; bu ilk basamak "İslam" olmaktır. Ancak sadece dış görünüşü düzeltmekle veya dille "İnandım" demekle iş bitmez. Geylânî Hazretleri, "Henüz İslâm oluşun sahih değil; iman faslına nasıl varırsın? İmanın kuvvet bulmadı; ikan hâlini nasıl bulursun?" diyerek, bir basamağı hakkıyla geçmeden diğerine atlamaya çalışanların kendilerini aldattığını şiddetle ihtar eder. İnsanın önce dış uzuvlarını ilahi emirlere itaat ettirmesi, ardından kalbini şirk ve nifaktan temizlemesi şarttır.
İmandan İkana Yükseliş
Kişi İslam'ın şartlarını yerine getirip günahlardan uzaklaştığında, kalbinde hakiki "iman" yeşermeye başlar. İman, sadece bilmek değil, o bilgiyi kalbe indirmek ve şüphelerden arındırmaktır. İman sahibi bir müminin imanı tam kuvvet bulduğunda, artık ona "İkan sahibi" (yakîn ehli) denir. İkan, hiçbir şüphenin, vesvesenin ve şeytani fısıltının sarsamayacağı, mutlak bir inançtır. İkan sahibi bir mümin, rızkın yalnızca Allah'tan geldiğine, fayda ve zararın O'nun kudret elinde olduğuna öylesine kesin bir imanla inanır ki, dünyadaki hiçbir musibet veya ölüm korkusu onu telaşlandıramaz. O, fani varlıkları bırakmış ve her şeyin Mutlak Yaratıcısına sımsıkı tutunmuştur.
Marifet ve Velayet Hali
İkan makamında sebat eden kul, nefsini terbiye eder ve kalbini tamamen saflaştırırsa, nihayetinde "marifet" (İlahi bilgi ve biliş) ve "velayet" (Allah dostluğu) makamına erişir 1, 2. İrfanı sağlam olana "Âlim", ilmi son haddine varana "Muhabbet ehli" denir. Muhabbeti tam olan ise "Mahbûb" (sevilmiş) olur. Bu seviyeye gelen kâmil insan, artık sadece ibadetleriyle değil, Hakk'ın ona bahşettiği "sır ilmi" ve "hikmetle" yaşar. Zât âlemine geçme bilgisini, emir ve kader gizliliklerini öğrenir. Bu makama ulaşan kul, kalbiyle halk âleminden tamamen sıyrılır, daima Hak ile kaim olur ve dünya hayatının ötesindeki ebedi sükûnete dünyadayken kavuşur.