Tefekkürün Manevi Hayattaki Yeri
İnsanın manevi hayatında körlükten kurtulup basirete ermesi, ancak derin bir düşünce (tefekkür) ve murakabe ile mümkündür. Abdülkadir Geylânî Hazretleri, kâinatın her zerresinde Allah'ın güzel sanatının bulunduğunu ve bunların Hakk'a vardıran birer delil olduğunu belirtir. İnsanın derin düşüncelere daldıkça ruhunun yükseleceğini ve yüceleceğini ifade eden Geylânî (k.s.), aklı hislerin esaretinden kurtarmanın tek yolunun tefekkür olduğunu söyler. Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) "Bir anlık iyi düşünce (tefekkür), bir gece sabaha kadar yapılan ibadetten hayırlıdır" buyurduğunu hatırlatarak, tefekküre geçilmeden yapılan her işin insanı selâmete değil bataklığa sürükleyeceğini şiddetle ihtar eder. Tefekkür, kalbin manevi gıdasıdır ve öbür âlemin güzelliklerini anlamak için hayat bilgisini verir.
Kalbin Allah'ı Murakabesi ve Gafletten Uyanış
Tefekkürün en ileri derecesi, kalbin her an Allah'ın gözetimi altında (murakabe) olduğunu idrak etmesidir. Kul, gizli ve açık her hâlinde Allah'ı kendine yakın bilmeli, O'nu görür gibi yaşamalıdır; zira kul O'nu görmese bile O kulu her an görmektedir. Diliyle Allah'ı zikredip kalbiyle tefekkürden uzak kalan kişinin zikri hakiki bir zikir sayılmaz, zira asıl zikir kalple olandır. Hak'la yalnızlığı temiz olan müminin içi ürperir, kalbi parlar ve ruhu Hakk'a vasıl olur. Dünyalık işleri devamlı düşünmek ise insanın iç âlemini kapkara eder.
İç ve Dış Gözün Açılması
Tefekkür sayesinde insanın hem zahir (dış) hem de bâtın (iç) gözü faaliyete geçer. Dış gözüyle Allah'ın yarattığı tabii manzaraları ve yeryüzüne serpilmiş sonsuz hikmetli işleri gören mümin, iç gözüyle de madde ötesindeki ulvî ve ruhanî varlıkları seyre dalar. Bu iki göz görmeye başladıktan sonra asıl "kalp gözü" hasıl olur ki, bu sayede insan ensiz ve boysuz bir deme, yakınlık mefhumu anılmayan bir ilahi yakınlığa erer. Kalbin tefekkürle yaşaması, dünyanın helal kazancını ve ahiret saadetini bir arada elde etmenin yegâne anahtarıdır.