İhlasın Sırrına Ermek
Ey ebediyet yolculuğuna çıkmış, fani dünyanın hevesleri arasında boğulmaktan korkan hakikat yolcusu! Bilmiş ol ki, bedenin ayakta kalması için ruha nasıl ihtiyaç varsa, amellerin ve ibadetlerin Hak katında kabul görmesi için de "ihlasa" o derece ihtiyaç vardır. Muhyiddin İbnü'l-Arabî (k.s.), Fütûhât-ı Mekkiyye adlı o muazzam deryasında bizlere şu sarsıcı hakikati fısıldar: İhlas, niyet demektir. İnsan niyetini şeytan karşısında da halis yapıp ihlaslı diye isimlendirilebilir. Fakat bazen insan, Allah'a koştuğu ortaklar (riya, gösteriş, gizli menfaatler) yüzünden ihlasını yitirir. Allah Teâlâ, "Dini O'na tahsis ederler" buyurarak, dinin ve amelin hiçbir mahlukata, hiçbir dünyevi beklentiye kurban edilemeyeceğini emreder. Eğer yaptığın bir iyilikte, kıldığın bir namazda zerre kadar "İnsanlar görsün, beni övsün" düşüncesi varsa, bil ki o amel ölüdür ve şeytanın maskarası olmuştur.
Amelde Niyetin Rolü ve Saflığı
Ey gafil nefsim! Ameller asılla değil, amellerin içindeki niyetle değer kazanır. İbnü'l-Arabî Hazretleri'nin belirttiği üzere, ameller onlarla amaçlanan şey için istenilir ki, o da ameldeki niyettir. Bir kelimenin sadece harflerden ibaret bir ses olmaması, içindeki mana ile can bulması gibi; senin kıldığın namaz, verdiğin sadaka da içindeki "Sırf Allah Rızası" niyetiyle canlanır. İhlas sahibi olan (muhlis) kullar, sadece eylemi yapmakla yetinmezler, o eylemin kalplerindeki yansımasını ararlar. Amellerin bizzat istenilmediğini, o amellerin içindeki "teslimiyet ve niyetin" istendiğini anladığın gün, şekilcilik zindanından kurtulup hakikatin aydınlık meydanına çıkarsın.
Gece Çökünce Yapılan Büyük Hesaplaşma
Peygamber Efendimiz (s.a.v.) "Hesaba çekilmeden önce, nefislerinizi hesaba çekiniz" buyurmuştur. Peki, bu hesabı nasıl yapacağız? Büyük ariflerin ve kutupların ahlakı bu noktada bize en güzel rehberdir. İbnü'l-Arabî (k.s.), Ebû Abdullah b. Mücahid ve Ebû Abdullah b. Kassûm gibi niyet kutuplarının hayatından şu dehşet verici nefis muhasebesini aktarır: Bu büyük zatlar, konuştukları her sözü ve yaptıkları her işi bir deftere yazarlardı. Yatsı namazını kılıp evlerine kapandıklarında, nefislerini karşılarına alır, o defteri açarlardı. Gün boyunca kendilerinden ortaya çıkan her bir söz ve amele tek tek bakarlardı.
Tövbe ve Şükür Terazisi
Eğer defterdeki amel, bağışlanmayı dilemeyi gerektiriyorsa (bir hata veya gaflet ise) derhal istiğfar eder, gözyaşı dökerlerdi. Eğer tövbeyi gerektiriyorsa tövbe eder, şükrü gerektiren bir iyilik ise Allah'a şükrederlerdi. O gün yaptıklarını, ertesi gün yapacakları amellerle karşılaştırır, nefislerini ilahi bir teraziye koymadan asla uyumazlardı. Ey kardeşim! Bu adamların bakışının ne kadar ince olduğuna dikkat et. Bizler günahlarımızı unutur, iyiliklerimizle övünürken; onlar her gece kendi kıyametlerini (küçük kıyametlerini) koparıyorlardı. Ahirette o büyük ve dehşetli günde defterin sağından mı solundan mı verilecek diye korkuyorsan, dünyadayken kendi defterini kendin tut. Kendi nefsine hâkim olamayan, ilahi mahkemede nasıl beraat bekleyebilir? Amellerini ihlasla yoğur ve her nefesini hesaba çek!