Değişen Hâller ve İlahi Tasarruf
Tasavvuf yolculuğu hiçbir zaman düz, tekdüze ve kolay bir çizgi değildir. Allah, sevdiği kulunun kalbini olgunlaştırmak için onu "kabz" (darlık, sıkıntı, manevi tutukluk) ve "bast" (genişlik, ferahlık, manevi coşku) halleri arasında sürekli bir terbiye sürecine tabi tutar. Geylânî (k.s.), bu İlahi kanunu şöyle özetler: "Hâllerin tamamı 'kabz'dır… Kaderde mevcut olması dışında muhafaza etmek emrolunan her şey 'bast'tır". Bir mümin bir gün kendini ibadete son derece hevesli, kuş gibi hafif ve coşkulu (bast) hissedebilir; ertesi gün ise üzerine dağlar çökmüş gibi bir manevi sıkıntı ve isteksizlik (kabz) yaşayabilir. Bu değişimler tamamen Allah'ın tasarrufundadır.
Darlıkta Sabır, Genişlikte Şükür
Kulun bu değişen haller karşısındaki en büyük imtihanı, edebini bozmamaktır. Darlık (kabz) anı geldiğinde isyan etmemek, "Niçin bu hale düştüm, benden rahmet kesildi mi?" diye feryat etmemek ve sabırla ibadete devam etmek şarttır. Genişlik (bast) anı geldiğinde ise şımarıp gurura kapılmamak, "Ben artık oldum, erdim" vehmine düşmemek ve şükretmek gerekir. Zira "Bir genişlik hâlin varsa, o da güç bir şekle inkılâb edebilir". Manevi rüzgarlar yön değiştirdiğinde yelkenleri ona göre ayarlamak, ama rotadan (istikametten) asla sapmamak kâmil müminin vasfıdır.
Değişmeyen Tek Şey: İtaat
İster kabz halinde olsun ister bast halinde, kulun vazifesi dinin zahiri emirlerine (şeriata) sıkı sıkıya sarılmaktır. Sıkıntı anında namazı terk etmek veya ferahlık anında harama meyil etmek, bu hallerin imtihanını kaybetmek demektir. Kalp, bu darlık ve genişlik sarmalında tıpkı ateşte dövülen demir gibi çelikleşir ve saflaşır. Edebini bozmadan Rabbinin takdirine rıza gösteren kul, nihayetinde kabz ve bast hallerinin ötesindeki o mutlak sükûnet ve yakınlık (ünsiyet) makamına erişir.