Kitab'ul-İlim/I. Bölüm
Ebu Derdâ der ki: ‘İlimden küçük bir mesele öğrenmem, benim için bütün bir geceyi ibadetle ihya etmekten daha mühimdir’. Yine Ebu Derdâ şöyle buyurur: ‘Hoca ile talebesi hayırda ortaktırlar. Onların dışındakilerin sivrisinek kanadı kadar hayırları yoktur. Yâ âlim, ya talebe, ya da dinleyici ol. Bunların dışında dördüncü bir sınıfa dahil olma; yoksa helâk olup gidersin’. Atâ şöyle demiştir: ‘Bir kere ilim meclisinde hazır bulunmak, yetmiş lehviyat meclisinde bulunmanın kefareti olur’. İmam Şâfîî de şöyle demiştir: ‘İlim tahsil etmek, bütün nafile ibadetlerden daha faziletlidir’. Fakih Ebu Muhammed Abdullah b. Abdilhakem şöyle anlatır: Bir gün İmam Mâlik'in önünde ders okurken öğle ezanı okundu.
Nafilelerimi kılmak üzere ders kitabımı kapattım. Hocam (İmam Mâlik) yüzüme bakarak şöyle haykırdı: ‘Ey genç! Burada okuduğun ders, kalkıp kılacağın nafile namazlardan fersah fersah daha hayırlıdır’. Ebu Derdâ şöyle demiştir: ‘Sabahları kalkıp ilim tahsiline gitmeyi cihad olarak kabullenmeyen ve böyle olduğuna tüm samimiyetiyle inanmayan kimsenin ne aklı var, ne de bir fikri’. İlim Öğretme'nin Fazileti Ayetler ^^ ^J ^ ı^J w ^y b^J> Dönüp kavirnlerine geldiklerinde (Allah'ın yasak kıldığı şeylerden) kaçınmaları için onları uyarmaları gerekmez miydi? (Tevbe/122) Bu ayette geçen inzar kavramından ilim öğretme'nin ve irşadda bulunmanın vâcib olduğu anlaşılmaktadır.
^1& S', ^ÛJ î^ Û133I lyj> û*^1 ^ ^ ^' ^
İhya-i Ulûm'id-Din
Allah, kendilerine kitab verilenlerden, onu mutlaka insan
lara beyan edecekleri ve hiçbir şekilde gizlemeyecekleri hu
susunda söz almıştı.
(Âlu îmran/187)
Bu ayette, ilim öğretme'ııin farz olduğu açıklanmaktadır.
4^ ^j jJl û^ ^
Buna rağmen onlardan bir grup bildikleri halde hakikati
gizlerler.
(Bakara/146)
Bu ayette de hak ilmi saklayıp öğretmemenin haram olduğu
beyan edilmektedir. Nitekim başka bir ayette, ilmin gizlenmemesi
gerektiği gibi, şahidlikten de kaçınmamak gerektiği bildirilmiştir:
Şehadeti gizlemeyin. Kim onu gizlerse bilsin ki kalbi günah
kârdır.
(Bakara/283)
Hz. Peygamber de şöyle buyurmuştur:
^ûj JyJ Sı ^jı Lîi ı; ^iıjı 5, Zu kîj ûL Ou iüi ji u
Allah Teâlâ peygamberlerden aldığı sözü (âlimlerden de)
almadan herhangi bir âlime ilim vermez. Alınan bu söz de
ilmi halka açıklayıp gizlememeleridir.45
^UJtU (J^’j ^ ^1 US j2r*“f ^y ûr**-' û>J^
45) Ebu Nuaym, (İbn Mes'ud’dan)
Kitab'ul-İlim/L Bölüm
Allah'a çağıran, salih amel işleyen ve ‘Ben müslümanlar-
danım’ diyenden daha güzel sözlü kim vardır?
(Fussilet/33)
^ÂîUJl âUpJJlj *^**)^ >-^j Js** Jl ^J^
Ey Râsûlüm! İnsanları Kur’an'la, güzel söz ve nasihatla
rabbinin yoluna (İslâm nizâmına) dâvet et.
(Nahl/125)
Allah onlara Kitabı ve Hikmet'i öğretir.
(Âlu İmran/48)
Hadîsler
Hz. Peygamber (s.a) Hz. Muaz’ı Yemen'e gönderirken kendi
sine şöyle demiştir:
•^e* ^j ÇJ-Ui ^ ÎU ^Jjjklj ’jlJ.) îl ÂİlI (J4İî j^
Allah'a yemin ederim ki, Allah’ın senin vasıtanla bir kişiyi
doğru yola iletmesi, senin için dünya ve dünyanın içinde bu
lunanların tümünden daha hayırlıdır.46
.iijy> fj^** <?’y ı^&\ j*^ |» 1 «J |J-ıJ^ (j> VV er*
İlimden birşey öğrenip, öğrendiği şeyi halka öğreten bir
âlime, yetmiş sıddık'ın sevabı verilir.47
.OİjUJl ^j^ ç/ O»’ es^- ^ r^ J^^ ^ ^
46) İmam Ahmed, Müsned
47) Nesâî, Kitab'ul-İlim
İhya-i Ulûm’id-Din Öğrenip amel eden ve öğrendiklerini öğreten bir kimse, gökler âleminde hayırla yâd edilir. :tl*İjJl J3*^ toJ' I^1>jI :jjJAİj>Jlj ^JjLüJ <ib>v-> 4JI J^i y^' fji ^^ '^ Kıyamet günü geldiğinde Allah Teâlâ âbid ve mücahid kullarına ‘Cennete girin’ deyince, âlimler Allah'a şöyle derler: ‘Ey âlemlerin rabbi! Abidler ve mücahidler bizim kendilerine öğrettiğimiz ilim sayesinde ibadet edip cihad ettiler’. Bunun üzerine Allah Teâlâ âlimlere ‘Sizler benim nezdimde meleklerimden bazıları gibisiniz. İstediğiniz kimselere şefaat ediniz, şefaatiniz kabul olunacaktır’ der ve bu İlâhî müjde üzerine âlimler, istediklerine şefaat ettikten sonra cennete girerler.
Bu fazilet, sadece başkalarına ilim öğreten âlimlere mahsustur. İlmini başkalarına aktarmayan âlimin bu fazilete sahip olması sözkonusu değildir. ı^lijj i_>İj j^Jj »Ll ^'jj jî Jju p<Ul ^ WjxJ |>LJl ^y^i ^^j ^ <BI jl Hiç şüphesiz Allah Teâlâ verdiği ilmi insanların göğsünden söküp almaz. Ancak âlimlerin gitmesiyle (ölmesiyle) ilim gider. Çünkü her giden âlim, kendisiyle birlikte kendinde var olan ilmi de götürür. Bu öyle bir durum meydana getirir 48) Deylemi, Müsııed'ul-Firdevs, (Ebu Abdullah el-Hâkim'den) 49) Mu’ribî, (İbn Abbas'dan)
Kitab'ul-İlim/I. Bölüm
ki, halkın içinde sadece cahil kişiler öne geçerler. Bunlardan birine İlmî bir mesele sorulduğu zaman, ilimleri olmadığı halde fetva verirler. Kendileri dalâlette oldukları gibi, verdikleri fetva (cevap)larla halkı da dalâlete sevkederler. ,jU ^ ^UkL <*lUJl fj^ ^ 4*J>Jl 4»İ$\> Uf (Ut ^ Bir ilmi öğrendiği halde, o ilmi ketmeden, (başkalarından esirgeyen) kimseyi, Allah Teâlâ kıyâmet gününde ateşten yapılmış bir gemle gemler. Hediyelerin en güzeli, ilmi dinleyip, anlayıp, bu ilmi olduğu gibi müslüman kardeşine öğretmendir. Bu, bir yıllık nafile ibadete denktir. .uiu jî UU y t^ij ^j ULU—» Ul'j^i ^ l$U U ûj-il* U_)-»!<• Uİi Dünya lânetlenmiştir (kıymetsizdir), dünyanın içindekiler de lanetlenmiştir.
Ancak Allahın zikri ile birlikte onu öğreten ve öğrenen bundan müstesnadır. 50) Ebu Dâvud dışındaki sünen sahipleri, (Abdullah b. Amr'dan) 51) Bu hadîs Ebu Hüreyre, Abdullah b. Aınr, Ebu Said, Enes b. Mâlik, İbn Mes'ud, İbn Abbas, İbn Ömer ve Câbir'den rivayet edilmiştir.) İbn Adiy, (İbn Abbas'dan) 53) Tirmizî, İbn Mâce, (Atâ b. Murre'den)
İhya-i Ulûrn'id-Din Allah Teâlâ, melekler, göklerin ve yerin ehli, hatta yuvasında bulunan karıncalar, denizdeki balıklar; halka hayır yollarını gösteren kişi için rahmet dilerler. J-J»l 5Jdli #lj“l (XJı suî t. Bir müslümanın bir başka müslümana, dinlediği bir hadîsi olduğu gibi aktarmasından daha büyük bir yardımı olamaz. ?^ üt ^ j^ ^ J**.; Wm uîP ^**—î jî^^ c^ *-»i^ Mü’minin, dinlediği hayırlı bir kelimeyi başkasına öğretmesi ve onunla amel etmesi, bir senelik (nafile) ibadetten daha hayırlıdır. *ıj*hJl û^Jaj ^^i^ Ulj |t-0** «lx Jlj ^Üıti (Iİ i)Ji ^Jliî ÜJl Ojlî>«j j\jA ı>ı Birgün Hz.
Peygamber (s.a) evinden çıkıp mescide geldi. Mescide girdiği zaman, toplanmış iki grup gördü. Bu gruplardan biri dua ve zikir ile meşgul oluyordu. Öbürü ise, ilimden bahsediyor ve birbirlerine ilim öğretmeye çalışıyordu. Bunun üzerine Hz. Peygamber zikir halinde olanlara işaret ederek şöyle buyurdu: ‘Bunlar Allah'tan isterler. Allah Teâlâ dilerse onlara verir, dilemezse vermez. (Sonra ilim üzerine konuşanlara işaret ederek şöyle buyurdu): ‘Bunlar ise, halkı eğitip, ilim öğretmeye çalışıyorlar. Ben de sizlere bir muallim (öğretici) olarak gönderildim’. Daha sonra Hz. Peygamber ilim öğretenlerin meclisine giderek onların aralarına oturdu.) Tirmizî, (Ebu Derdâ'dan) 55) İbn Abdilberr, (Muhammed b.
el-Münkedir'den mürsel olarak) 56) Deylemî, Müsned'ul Firdeus, (Muhammed b. Muhammed b. Ali b. Âs'dan) 57) Ebu Talib el-Mekkî, Kut'ul-Kulûb
Kitab'ul-llim/1. Bölüm yy <_aâ* i^> ûJt$N> u>J i^C^İ jjî^ı û.;»H Jûs” r^^J ı5^ çj? ^ *^ 1^*^ ^ J** •i iîıı jîî ;dı J^Jİ L£ ı^ cjırj ^‘1 jtiiij f^jı jjü ;ö ^JJ S'j ct» iL*»^ oi*j m!IÎ> 4> cjis'j ı^jJı 'A'j ^*! ^/~* j-^ ^ J^ı Allah Teâlâ'nın benim vasıtamla gönderdiği ilim ve hidayetin misali, bolca yağıp bir aıaziye isabet eden yağmurun misaline benzer. Yağmur alan arazinin bir kısmı suyu kabul eder, bol bol otlar yetiştirir. Arazinin diğer bir kısmı ise, yağan suyu biriktirir. Biriken o sudan Allah Teâlâ halkı yararlandırır.
Halk ondan içer, (hayvanlarını ve) arazilerini sulayarak ekin eker. Aynı arazinin üçüncü bir kısmı da (taşlık ve kaygan bir zemine sahip olduğu için) ne suyu üstünde tutar, ne de (suyu emerek) mahsul verir. Hz. Peygamber, birinci grubu ilimden menfaat sağlayanlara} İkincisini başkalarına menfaat sağlayanlara, üçüncüsünü de bu iki faziletten de mahrum kalanlara benzetmiştir. ^j.ı… <> ^ ^ :^ ^ *^ ^ c^’ cs’ y ^i3' Ademoğlu öldüğü zaman bütün amelleri kesilir (defteri dürülür). Fakat ölüp de defteri dürüldükten sonra bile üç şey devam eder: Yararı olan ilim, sadaka-i câriye, salih evlât.
Böyle bir evlât, babası öldükten sonra babası için bol bol hayır işler, dualar eder. .^tâ f£Â Jp Jlİİ Hayra delâlet eden (hayır yolunu gösteren), o hayrı bizzat işlemiş gibi sevabına nail olur. 58) Buharî ve Müslim, (Büreyde b. Abdullah b. Ebu Bürde’den) 59) Müslim, Ebu Dâvud ve Tirmizî; hadîs hasendir.) Tirmizî, (Enes’don)
İhya-i Ulûm'id-Din j^ J / & ÎÛİ ^J :^l ^ ^ İ^S .>iı ^ J& ^' Iy§ ^ı; & iûi Hiçbir şeyde hased (imrenme) doğru değildir; ancak iki kişinin hâline imrenmek bu hükmün dışındadır: a) Allah Teâlâ'nın ilim ve hikmet öğrettiği kimsenin hali ki, bu kimse (aynı zamanda) öğrendiği ilmi halka öğretip müşkilleri hakkında bu ilimle hüküm verir; b) Allah Teâlâ'nın kendisine mal vermiş olduğu kimsenin hâli ki, Allah ona elindeki malı hayra sarfetmeyi nasip etmiştir. Allah'ın rahmeti benim halifelerimin üzerine olsun! ‘Senin halifelerin kimlerdir yâ Rasûlullah?’ diye sorulduğunda Hz.
Peygamber şöyle cevap vermiştir: ‘Benim sünnetimi ihya eden ve sünnetimi Allah'ın kullarına öğreten kimselerdir’. Ashab'ın ve Alimlerin Sözleri Hz. Ömer şöyle buyurmuştur: ‘Bir hadîs rivayet eden ve rivayet ettiği bu hadîsle insanların ameline yardımcı olan kimseye, o hadîsi yaşamasından dolayı sevap verildiği gibi, başkalarının yaşamasından hasıl olacak sevap kadar daha verilir’. İbn Abbas da şöyle demiştir: ‘Halka hayrı öğreten bir kimse için herşey af diler, hatta denizdeki balıklar bile…’ Bir âlim şöyle demiştir: ‘Âlim kişi halk ile Allah Teâlâ arasına girer. O halde âlim kişiye düşen görev, bu işi nasıl yapacağını düşünüp bulmaktır’.
Rivayet edildiğine göre Süfyan es-Sevrî Askaları şehrine gelir, orada üç gün ikâmet ettiği halde, kendisine hiç kimse gelip de İlmî bir mesele hakkında soru sormaz. İmam buna çok üzülür ve şöyle der: ‘Bana ücreti karşılığında binek verin de bu beldeden hemen 61) Buharî, Müslim, Nesâî ve İbn Mâce 62) İbn Abdilberr, İlim; Herevî, Zemm'ul-Kelâm, (Amr b. Ebî Kesir yoluyla)
Kıtab ul-llım/1. Bölüm ab gideyim. Çünkü bu beldede ilim ölmüş’. Süfyan es-Sevrî bu hareketiyle ilim öğretmenin ne denli büyük bir önem taşıdığını ve ilmin devam etmesinin bu vazifenin yapılmasına bağlı olduğunu ifade etmek istemiş ve kendisinin de bu vazifeye ne denli bağlı olduğunu bu şekilde göstermiştir. Atâ b. Ebî Rebah şöyle anlatır: Said b. Müseyyeb’in evine gittiğimde onu ağlar bir halde buldum. Kendisine niçin ağladığını sorduğumda, bana şöyle cevap verdi: ‘Ağlayışımın sebebi şu: Hiç kimse gelip benden İlmî bir mesele sormuyor’. Selef-i sâlihînden bir zât şöyle buyurmuştur: ‘Alimler kendi dönemlerinin ışıklarıdır.
Her âlim kendi dönemini aydınlatır ve o devrin insanları ışıklarını ondan alırlar’. Haşan Basrî der ki: ‘Şayet âlimler olmasaydı, insanlar hayvanların seviyesine inerlerdi! (İnsanları hayvanlık seviyesinden âlimler çekip çıkarırlar, onları lâyık oldukları insanlık mevkiine ancak onlar yükseltirler). İkrime ‘Bu ilmin değeri vardır’ deyince, kendisine ilmin değeri sorulur. O da şöyle cevap verir: ‘Onun değeri, onu koruyabilecek ve hiçbir şekilde zâyi etmeyecek kimselere öğretmektir’. Yahya b. Muaz ‘Âlimler ümmete, onların analarından ve babalarından daha merhametlidir’ dediğinde, kendisine bunun nasıl olabileceği sorulur; o da şöyle der: ‘Çünkü babalar ve anneler çocuklarını ancak dünya ateşinden korurlar.
Oysa âlimler ümmeti âhiretin şiddetli ateşinden korurlar’. Denildi ki: ‘İlmin evveli sükût, sonrası dinlemek, daha sonrası hıfzetmek ve daha sonrası ise onunla amel etmektir. En sonu da onu insanlara öğretmektir’. Yine şöyle denilmiştir: ‘İlmini, bilmeyenlere öğret; bilmediğin ilimleri de bilenlerden öğren. Sen böyle hareket ettiğin takdirde, bilmediklerini öğrenir, bildiklerini de mükemmel bir hâle getirirsin’. Muaz b. Cebel ilmi öğrenmenin ve öğretmenin fazileti hakkında şöyle demiştir: ‘İlmi öğrenin; zira ilmi Allah için öğrenmek, öğrenene Allah korkusu verir. İlmi talep etmek ibadettir. İlmi müzakere etmek teşbihtir. İlmî araştırma yapmak en büyük cihaddır.
İlmi, bilmeyen bir kişiye öğretmek sadakaların en
İhya-i Ulûm'id-Din makbûlüdür. İlmi, ehlini bulup vermek ise, Allah’a en çok yaklaştırıcı davranıştır. İlim, yalnız kaldığı zaman âlimin en yakın arkadaşıdır; tenha yollarda ise en emin yoldaşdır. Dinde delildir. Genişlikte ve darlıkta sabrı öğretendir. Dostlar yanında yardım eden bir vezirdir. Yabancılar yanında ise sana en büyük destektir. Cennet yolunun nişanesidir. Allah Teâlâ, ilim sayesinde birtakım toplumları yükseltir ve onları hayırda lider ve izlerinde gidilen rehberler yapar. Onlar hayır hususunda herkese örnek teşkil ederler. Eserlerine ve gösterdikleri yollara herkes bağlanır, hareketleri ise herkes tarafından tâkip edilir. Melekler bunlarla arkadaşlık yapmaya can atar ve kanatlarıyla onları okşarlar.
Dünyadaki bütün yaş ve kuru nesneler onlar için Allah Teâlâ'dan af dilerler. Denizlerdeki balıklar, karadaki yabanî ve evcil hayvanlar; gök ve yıldızlar onlar için Allah Teâlâ'dan af talebinde bulunurlar. Çünkü ilim, insanların kalplerini körlükten kurtaran bir nimettir. Gözleri zulmetten nûra kavuşturan bir ışıktır. İnsan bünyesini kuvvetlendiren bir kuvvet kaynağıdır. Kul ancak ilmi sayesinde Allah yolunda olanların mertebesine varır, yüce derecelere ulaşır. İlim ve tefekkür oruçla eşittir. İlim müzakeresi, tüm ibadetlere denktir. Allah'a ancak ilimle itâat edilebilir ve yine ancak ilimle ibadet mümkün olur. Allah'ın birliği ancak ilimle bilinir. Allah'ı ancak âlimler güzelce teşbih edebilirler.
Kişi ancak ilim sayesinde takvâ ehli olabilir. İlim sayesinde sıla-i rahim yapabilir. Haram ve helâl yalnız ilimle bilinir. İlim imandır. Amel ise ilmin izinden gitmeye memut bir emir eridir. Allah Teâlâ ilmi said kullarına ihsan eder, ondan ancak şakileri mahrum bırakır’. Allah'dan hüsn-ü tevfîkini dileriz. Aklî Deliller İlim öğrenmek ve ilim öğretmekten söz ettiğimiz bu bölümde gayemizin ilmin faziletini anlatmak olduğu bilinmelidir! ‘Fazilet'in hakikati nedir?’ sualinin cevabı verilmedikçe, Fazilet'in ne anlama geldiği bilinmedikçe, onun ilme ve başka şeylere sıfat olup-olmadığı da bilinemez. Sözgelimi hikmet'in mânâsını anlamayan ve hakikatinden haberi olmayan bir kimse, bir şahsın hikmet ehlinden olup olmadığını araştıracak olsa, hiç 63) Ebu Nuaym, Hilyc; Ebu Talib el-Mekkî, Kut’ul-Kulub
Kitab'ul-İlim/L Bölüm
kuşkusuz verecek olduğu hükümde yanılır. Bu bakımdan önce Fazilet'in anlamıyla söze gireceğiz. Fazilet kelimesi Fazl kökünden gelir ve ziyadesiyle artış, fazlalık demektir. İki şey bir hususta ortak oldukları zaman, biri ortaklıkta biraz daha az pay sahibi bulunsa, öbürü için ‘Bu diğerinden daha faziletlidir’ denilir. Bu fazlalığa, başka bir şeyin kemâline yararlı olduktan sonra, miktarına hiç bakılmaksızın hüküm verilir. Sözgelimi ‘At merkepten daha faziletlidir’ demek şu anlama gelir: At ve merkep yük taşımada ortak yanları olan iki hayvandır. Fakat at, merkebe nisbetle üstündür; zira at, merkepten daha fazla yük taşır, ondan daha hızlı koşar ve hedefe daha evvel varır.
Bütün bunlar onu merkepten daha üstün kılar. Bazen bir merkebe daha fazla değer verilebilirse de, hiçbir zaman merkebin attan daha üstün olduğu söylenmez. Çünkü onun üstünlüğü cüsse itibariyledir. Oysa at, her zaman merkepten daha üstün vasıflara sahiptir. Bu hal her açıdan kemâl sayılmaz. Hayvan yetenekleri ve özellikleri bakımından aranılır ve kendisine bu nedenle sahip olunmaya çalışılır; yoksa sırf cüssesi için değil! Bu örneği gerçekten anlamışsanız, fazilet kelimesinin anlamını artık biliyorsunuz demektir. Diğer hayvanlara nisbetle at nasıl faziletli ise, ilim vasfı da diğer bütün vasıflara nisbetle hiç kuşkusuz daha faziletlidir. Atta bulunan hızlı koşma yeteneğinin bir fazilet olduğunda şüphe yoksa da, bu mutlak bii' fazilet sayılmaz.
Ancak ilim böyle değildir. İlim, hiçbir şeyle mukayese edilemeyecek kadar büyük bir fazilet taşımaktadır. İlmi hiçbir şeyle kıyas edemeyiz; zira ilim, Allah Teâlâ'nın kemâl sıfatıdır. Peygamberlerin ve meleklerin bütün şerefi ilim'den gelmektedir. Hatta atların bile zeki olanı, uyuşuk olanından daha üstündür. Bu nedenle ilim, hiçbir meziyete izafe edilmeksizin tek başına faziletin kendisidir. Bilinmelidir ki istenilen şeyler (iyilikler); a) Kendi zâtından dolayı istenilen, b) Başka sebepten dolayı istenilen, c) Hem zâtından dolayı ve hem de başka sebepten dolayı istenilen şeyler (iyilikler) olarak bölümlere ayrılır. Kişinin zâtından dolayı istediği şey