Kitab'ul Îlim/VL Bölüm
şehrinde Tenafûsî isimli fakih bir zatın yaşadığını, onun debdebesinin İbn Mukatil'inkinden kat be kat fazla olduğunu söylediler. Bunun üzerine Hatem, Tenafûsi'yi görmek için Kazvin'e gitti. Onu bularak huzuruna çıktı. – Ey İmam! Allah'ın rızası üzerine olsun. Ben Acem diyarından gelme garip bir kişiyim; bana dinimin başını ve namazımın anahtarını öğretmeni istiyorum. Bu nedenle bana abdestin nasıl alınacağını öğretmelisiniz. Tenafûsî ‘Hay hay, başüstüne’ deyip hizmetçisinden abdest kabını istedi. Hizmetkâr, emri yerine getirdi. Tenafûsî oturarak abdest almaya başladı. Bütün âzalannı üçer kere yıkayarak abdestini aldı ve sonra Hatem'e dönerek şöyle dedi: – İşte abdest böyle alınır!
– Lüften yerinizden ayrılmayın. Ben huzurunuzda bir abdest alayım, siz de beni seyredin. Bakalım tarifiniz üzere abdesti öğrenebilmiş miyim? Öğrenememişsem siz beni düzeltin. Hatem başladı abdest almaya. Fakat âzalannı üçer kere yıkayacağı yerde dörder kere yıkadı. Abdest bittikten sonra Tenafûsî şöyle söyledi: – Olmadı, âzalanna fazla su dökmek suretiyle israf etmiş oldun. – Neden israf olsun. – Neden olacak? Âzalannı üçer kere yıkayacağına dörder kere yıkadığın için? – Sübhanallah'il-azim! Ben bir avuç fazla sn dökmekle müsrif oluyorum da, sen bu kadar debdebe içinde nasıl oluyor da israf etmemiş bir adam olabiliyorsun?
Tenafûsî, kendisine gelen kişinin öğrenmeye değil, denemeye geldiğini anladı ve evine kapanarak utancından kırk gün halkın içine çıkamadı. Hatem Bağdad’a geldiği zaman kendisini ziyarete geliyorlar ve şöyle söylüyorlardı: ‘Sen Acem diyarından gelme bir garip kişisin; oysa seninle karşılaşan her âlimi susturuyorsun. Bunun hikmeti nedir?’ Hatem ‘Yanımda bulunan şu üç hasletle onları susturuyorum’ dedi:
İhya-i Ulûm'id-Din 1. Hasmım isabetli bir fikir ileri sürdüğü zaman seviniyorum.. Şayet hasmım yanılırsa fevkalâde üzüntü duyuyorum.. Hasmımı kırmamak için cehaletini yüzüne vurmamaya son derece dikkat ediyorum. Ahmed b. Hanbel, Hatem'in bu sözünü işittiği zaman ‘Sübhanallah! Ne akıllı kişiymiş’ diyerek onu ziyaret etmeyi emretmişti. Talebeleriyle birlikte Hatem'in huzuruna vardığı zaman ‘Ey Ebu Abdurrahman! Dünyada nasıl selâmette kalınır?’ diye bir sual sordu. Hatem: ‘Ey Ebu Abdullah! (İmam Ahmed'in künyesi) Beraberinde dört haslet bulunmadıkça dünyada selâmet bulamazsın!) Halkın cehaletini affedeceksin.) Onlara karşı cehalet göstermemeye azamî dikkati sarfedeceksin.. Malını onlara vereceksin.) Onlardan hiçbir şey talep etmeyeceksin ve almayacaksın.
Hatem, Medine'ye doğru yol aldı. Medine halkı onu karşılamaya çıkmışlardı. Hatem halka şöyle seslendi: ‘Ey ahali! Bu şehir hangi şehirdir?’ – Allah'ın Rasûlü'nün şehridir! – O halde bana Allah'ın Rasûlü'nün kâşânesini gösterin, orada teberrüken iki rek‘at namaz kılayım’. – Hz. Peygamberin kâşânesi yok ki; onun küçücük ve basit bir evceğizi vardı. – O halde sahabîlerinkini gösterin, orada kılayım. – Onların da böyle evleri yoktu. Onların evleri yerlere bitişik ve gayet mütevazi evlerdi. – Ey ahali! Öyleyse burası Hz. Peygamber in değil, Firavun'un şehridir. Bu söz üzerine Hatem'i tutup valinin yanına götürdüler: ‘Bu yabancı Medine'ye Firavun'un şehri demektedir’ diye onu valiye şikayet ettiler.
Vali, Hatem'e niçin böyle dediğini sorunca, Hatem: ‘Acele etme! Ben Acem diyarından gelme bir garip kişiyim.
Kitab’ul İlim/VI. Bölüm
Bulunduğum yerin neresi olduğunu bilmiyordum. Öğreneyim diye sual sordum. Cevap olarak burasının Hz. Peygamber'in şehri olduğunu söylediler. Bunun üzerine Hz. Peygamber'in hanesi nerededir diye soracak oldum ve bana şöyle şöyle dediler…’ Hatem daha sonra sözlerine şunu ilâve etti: – Allah Teâlâ şöyle buyuruyor: Gerçekten Allah'ı ve âhiret gününü arzulayan ve Allah'ı çok zikredenler için Allah'ın Rasûlü'nde güzel örnekler vardır’ (Ahzab/21). O halde ey bu şehrin sâkinleri! Size soruyorum! Hz. Peygamber'e mi, yoksa yeryüzünde ilk tuğla binayı yapan Firavun'a mı uyuyorsunuz? Hatem'in bu suali karşısında cevap vermekten âciz kalan Medineliler dağılıp gittiler.
İşte Hatem-i Esem'in hikâyesi budur… Selef-i sâlihînin biyografilerinden bahsettiğimiz yerlerde, onların nasıl süsü terkedip, mütevazı kıyafetlere rağbet ettiklerini yeri geldikçe beyan edeceğiz. Bu meselede derin bir tedkik yapacak olursak, şöyle bir karara varırız: ‘Mübah ile süslenmek haram değilse de, süse fazla rağbet etmek insana ünsiyet kazandırır ve bir daha süsten ayrılmak zor gelir. Konforlu hayatı devam ettirmek için birçok sebeplere tevessül edilir. İşte bunları korumak için de haramın tâ kendisi olan müdahane etmeyi, halkın iltifatına mazhar olmaya çalışmayı, riyakârlık yapmayı ve daha başka nice mahzurlu şeyleri yapmayı beraberinde getirir. Onun için sâlim yol, konforlu hayattan uzak kalmaktır.
Çünkü dünyaya dalan, kesinlikle felâkettedir. Eğer dünyaya dalmakla kurtuluş, yanyana mümkün olabilseydi, Hz. Peygamber bu dünyaya sırt çevirmezdi. Hatta o kadar ki, hutbe okuduğu zaman parmağında bulunan altın yüzüğü ve sırtında bulunan nakışlı gömleği bile çıkarırdı. Daha neler de neler… Bütün bunların tafsilâtı, kitabımızın ilerideki bölümlerinde gelecektir. Hikâye edilir ki, Yahya b. Yezid224 îmam Mâlik'e şu mektubu yazmıştır: 224) Kureyşlidir. H. yılında vefat etmiştir.
İhya-i Ulûm'id-Din Rahman ve Rahim Allah'ın ismiyle başlarım. Allah'ın salât ve selâmı evvelin ve âhirin, geçmiş ve bütün geleceklerin efendisi Hz. Muhammed Mustafa'ya olsun! Bu mektup, Yahya b. Yezid b. Abdülmelik'den Mâlik b. Enes’e yazılmıştır. Ey Mâlik! İşitiyorum İd sen inçe elbiseler giyerek, elenmiş unlardan yapılmış ekmekler yiyormuşsun. Mefruşat üzerinde oturuyor, kapında nöbetçiler bekletiyormuşsun. Halbuki sen, ilim kürsüsünü işgal eden bir zatsın; tâ uzak diyarlardan develerin göğüsleri dövüle dövüle sana geliniyor. Halk sana koşup seni imam biliyor ve senin sözlerine kulak vererek arkanda gidiyor. O halde ey Mâlik! Allah'tan kork ve tevazûdan ayrılma.
Benden sana bir nasihat olmak üzere bu mektubu yazıyorum. Mektubumun içindekileri Allah'tan başka kimse bilmiyor. Allah'ın selâmı üzerine olsun’. İmam Mâlik cevap olarak Yahya'ya şu mektubu yazar: Rahman ve Rahim Allah'ın ismiyle mektubuma başlıyorum. Allah Teâlâ, efendimize, onun âline ve ashabına sâlat ve selâm etsin. Bu mektup, Mâlik b. Enes'den Yahya b. Yezid'e yazılmıştır. Allah'ın selâmı üzerine olsun! Mektubunuz elime geçti. Nasihat, şefkat ve edeb olarak kalbimde yerleşti. Allah Teâlâ seni takvâ ile bezesin. Nasihatından dolayı sana hayırlar ihsan etsin. Ben Allah'tan tevfîkini isterim. İbadete doğru atılan adımlar ve günahtan dönmek, ancak büyük Allah'ın verdiği kuvvet ve kudretle olur.
Benim elenmiş unlardan yapılmış ekmekler yemem, ince elbiseler giymem, kapımda nöbetçiler bekletmem ve yumuşak minderler üzerinde oturmam meselesine gelince; bunların hepsini yapar ve Allah'tan af dileriz. Zira, Allah Teâlâ şöyle buyuruyor: De ki: Allah'ın kulları için çıkardığı ziyneti (elbiseleri) temiz ve helâl rızıkları kim haram etmiştir? De ki: Bu ziynet ve hoş rızık, dünya hayatında iman edenler içindir. (Kâfirler de faydalanır) Fakat kıyamet gününde yalnız mü’minler içindir. Böylece ayetleri açıklıyoruz. (A‘raf/32)
Kitab'ul İlim/VI. Bölüm
Hiç şüphe yok ki, ben bunları yapmamanın, yapmaktan daha hayırlı olduğunu çok iyi biliyorum. Mektubunu bizden esirgeme! Biz de size daima mektup göndermeye devam edeceğiz. Allah’ın selâmı senin üzerine olsun! İmam Mâlik'in insafını görüyorsunuz! Helâl olduğu halde debdebe ifade eden şeyleri giymemeyi giymekten iyi buluyor. Fakat helâl olanı yapmak için fetva vermekten de bir an olsun geri durmuyor. Hazret, iki fetvada haklıdır. İmam Mâlik gibi büyük bir insan dahi, nasihatla kendisine çeki düzen veriyor. Çünkü kendisini kusurlu bulabiliyor. O Mâlik ki mübahların hududunda kendini durdurmaya muktedir bir insandır. Mübahları elde etmek için dalkavukluk, riyakârlık ve gayri meşru işlere kaymaz.
Fakat herkes İmam Mâlik gibi mübahların hududunda kendini tutmaya muktedir olamaz. Onun için bu gibi insanların normali aşan mübahlarla lezzetlenmeleri kendileri için büyük tehlikedir. Nefsine hâkim olamama ihtimali bulunan kimselerin aşırı bir derecede mübaha dalmaları korku makamından uzak kaldıklarını gösterir. Halbuki âlimlerin özelliği Allah'tan çokça korkmaktır. Korkunun belirtisi ise, tehlike kokusu bulunan sahalardan uzak durmaktır. Ahiret âlimlerinin alâmetlerinden birisi de, sultanlara sokulmaktan uzak kalmaktır. Yanlarına yaklaşmak zorunda kalındığı takdirde hiçbir şekilde onlara sokulmamaktır. Hatta sultanlar, kendi kapılarına gelse bile onlara yakınlık göstermekten kaçınmalıdır; zira dünya tatlıdır, zarar verici yemyeşil bir mera gibidir.
Bu tatlı ve zevkli meranın gemleri sultanların elindedir. Sultanlara yaklaşmak isteyen bir kişi onları memnun etmek zorunda kalır. Zâlim olsalar bile kalplerini kazanmaya gayret sarfeder. Halbuki her dindar insanın vazifesi, sultanların kötülüklerini kabul ve tasvip etmemektir. Sultanların kötülüklerini söylemek suretiyle göğüslerini daraltmak vazifesi dindar kişilere düşmektedir. Uygunsuz olan hareketlerini takbih etmek gerekmektedir. Bu bakımdan, onların yanına girip çıkan kişiler ya onların debdebelerine bakar, bu debdebeye nisbetle kendisine verilen nimetleri küçük görmeye başlar; yahut da nimetlere kavuşmak maksadıyla onların uygunsuz hareketlerine katılmak zorunda kalır veya onları kendi-
İhya-i Ulûm'id-Din sinden razı etmek ve kendilerini hoşnut etmek için güzel ve methedici konuşmalar yapar -bu davranış ise apaçık bir iftiradırveya ellerindeki dünyalıktan tam istifade etmeye kalkar. Bu ise haramdan başka birşey değildir. Sultanların mallarından ve sahip oldukları şeylerden nelerin alınıp nelerin alınmayacağını ilerideki Helâl ve Haram bölümünde izah edeceğiz. Kısaca sultanlarla yakın ilişkiler kurmak her şerrin anahtarıdır. Âhiret âlimlerinin yolu, ihtiyatı katiyyen elden bırakmamaktır. -^^ ûlü—Jl ^ ^j *lH* -1——aJ1 ^il ^*j ‘^^ ^ Cr* Kim çölde yaşarsa, (kalbi) katılaşır. Avlanan kişi de, Allah'tan gafil olur; sultana sokulan ise, fitnelere düşer.
‘(^ -^ *^ â*) ‘^^/ ^ Â^' ir** ^Jj-^J ^4^ ûjiyu *’z*’ ^^ ^j^s-* Cj* û^J Benden sonra başınıza bir kısım yöneticiler geçecektir; onlardan kabul edeceğiniz hareketler olduğu gibi reddedeceğiniz hareketler de olacaktır. Onların hareketlerini reddeden bir kimse, kendini günahtan korumuş olur. Onları hoş görmeyen bir kimse ise, selâmette kalır. Fakat onlara tâbii olan ve hallerinden razı bulunanı Allah rahmetinden uzaklaştırır. Sahabe ‘Biz onlarla muharebe edelim mi?’ diye sorunca, Hz. Peygamber ‘Hayır! Onlar namazı kıldıkça onlarla muharebe etmeyiniz’dedi. Süfyan es-Sevrî şöyle buyurmuştur: ‘Cehennemde bir vâdi vardır; oranın sakinleri padişahları ve sultanları ziyaret eden âlimlerdir’.
Hz. Huzeyfe b. Yeman şöyle buyuruyor: ‘Fitne yerlerinden sakınınız!’ ‘Fitne yeri hangisidir’ diye sorulduğunda Huzeyfe şöyle 225) İmam Ahmed, Ebu Dâvud, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce ve Beyhakî 226) Müslim, (Ümmü Seleme'den)
Kitab'ul İlim/VI. Bölüm
cevap verdi: ‘Emirlerin kapılarıdır. İçinizden herhangi birisi emîrin huzuruna girdiği zaman mecbûren emîrin yalanlarını tasdik edip, onda bulunmayan meziyetleri sayıp dökecektir’. Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur: Âlimler, yöneticilerle düşüp kalkmadıkça insanlar arasında peygamberlerin vekilleridir. Fakat yöneticilerle düşüp kalkmaya başladıkları zaman peygamberlere ihanet etmiş olurlar. İşte o zaman böyle âlimlerden kendinizi korumak için uzaklaşınız. A‘meş'i ziyarete gelenler ‘Çok çok talebe yetiştirmek suretiyle ilmi ihya ettin’ dediler. A‘meş ‘Hüküm vermekte acele etmeyin! Benden ilim öğrenenlerin üçte biri öldü, hem de yetişmeden. Üçte biri ise padişah kapısından ayrılamamakta ve böylece insanların en kötüsü olmaktadır.
Kalan üçte birinin de çok az bir miktarı felâha kavuşur’ buyurdu. Bu hikmete işaret etmek için, Said b. Müseyyeb ‘İdareci sınıfla düşüp kalkan âlimler buğzedilmeye en müstahak kimselerdir’, buyurmuştur. Evzâî ‘Allah nezdinde, olur olmaz zamanlarda yöneticilerin huzuruna çıkan âlimlerden daha fazla buğzedilmeye lâyık kul yoktur’ demiştir. Âlimlerin en şerlileri yöneticilerin, yöneticilerin en iyisi de âlimlerin ayağına gidenlerdir. Mekhûl şöyle demiştir: ‘Kur’an'ı öğrenip, fıkıh ilmini elde ettikten sonra, servetinden istifade etmek maksadıyla sultana yaklaşan ve ona dalkavukluk eden kimse, bu maksatla attığı adımlar sayısınca cehennem denizine yaklaşmış olur’.) Ukaylî, (zayıf senedle); İbn Cevzî uydurma olduğunu söylemiştir.) İbn Mâce, (Ebu Hüreyre'den zayıf bir senedle)
İhya-i Ulûm'id-Din Semnun229 şöyle der: ‘O ne kötü âlimdir ki, birşeyler öğrenmek için meclisine gidenler, emîrin yanında olduğunu öğrenirler’. Yine Semnun şöyle buyurmuştur: ‘Daha evvel, hocalarımdan dinlemiştim, diyorlardı ki: Alimin dünyaya bağlı olduğunu gördüğünüz zaman kendisini din hususunda itham ediniz. (Yani dinî konularda ona güvenmeyiniz!) Ben bunu bizzat denedim. Padişahın huzuruna girip çıktığım zaman nefsimi hesaba çektim ve gördüm ki, bazı yerlerde tehlikeye girmişim. Halbuki herkesin bildiği gibi, sultana karşı en ağır ve en galiz konuşmayı ben yapıyordum. Ona en çok ben muhalefet gösteriyordum. Buna rağmen, yine de tam mânâsıyla tehlikelerden kurtulamıyordum.
Bir yudum suyunu içmediğim ve hiçbir şeyini kabul etmediğim halde, benim yerime bir başkasının onun yanına gitmesini istiyordum’. Sözüne devamla şöyle buyurmuştur: ‘Zamanımızdaki âlimler Benî İsrail âlimlerinden daha kötüdür. Çünkü zamanımızın âlimleri, sultanların istediği ruhsatı ve fetvayı veriyor ve onların istediği gibi konuşuyor. Şayet sultana, vazifelerini hatırlatan konuşmalar yapsa idiler -ki sultana pek ağır gelecektir. Onun için bu kişilerin bir daha huzuruna gelmelerini istemiyecektir ve böyle olunca daAllah nezdinde kurtulmuş olacaklardı’. Haşan Basrî şöyle buyurmuştur: ‘Sizden evvel, İslâm dininde ve Hz. Peygamberin sohbetinde râsih bir kimse vardı. (Abdullah b. Mübârek, bu kişinin Sa‘d b.
Ebî Vakkas olduğuna işaret etmiştir) Bu zat, yöneticilerin yanına girip çıkmaz, aksine, onlardan daima kaçardı. Bundan dolayı ihtiyaç içerisinde kalan çocukları kendisine ‘Yöneticilerin yanına girip çıkanlar hiçbir şekilde senin kadar Hz. Peygamber ile sohbet etmemişler ve senden evvel müslüman olmamışlardır. Öyleyse sen de bu yöneticilerin huzuruna girip çıksan ve bize birşeyler temin etmeye çalışsan iyi olur’ dediler. Adam ‘Evlâtlarım! Dört tarafından leşlerle çevrilmiş bir yere mi gideyim? Allah'a yemin ederim ki, gücümün yettiği nisbette o leşlerin içine düşenlerle birlikte olmayacağım’ dedi. Çocukları ‘îyi ama, bak biz fakirlikten dolayı neredeyse helâk olup gideceğiz.) Semnun'un babasının adı Hamza'dır.
Sırrî es-Sakatî’nin talebesidir. Cüneyd-i Bağdâdi'den önce vefat etmiştir. İmam Suyutî'ye göre Semnun'un adı İshak'tır.
Kitab'ul İlim/VL Bölüm
Hâlimizi görmüyor musun?’ deyince, adam ‘Evlâtlarım! Zayıf fakat imanlı olarak ölmem, kuvvetli fakat münafık olarak ölmemden daha iyi gelir bana’ diye cevap verdi. Haşan sözlerini şöyle bitirir: ‘Allah'a yemin ederim ki toprak, insanın bedeninde bulunan et ve yağı yiyebilir, fakat imanı asla! O zat, imanıyla çocuklarını mağlup etti’. Bu kıssada, sultanın huzuruna çıkan kişinin kendisini kötülüklerden kurtaramayacağına işaret vardır. Sultanın huzurunda daima nifak tehlikesiyle karşı karşıya kalır insan. Nifak ise imanla katiyyen bağdaşmaz. Ebu Zer el-Gıfârî, Seleme'ye şöyle hitab etmişti: ‘Ey Seleme! Sakın sultanların kapılarına gitme. Zira onların dünyalıklarından ne kadar alırsan, senin dininden, daha fazlasını alırlar’.
Yöneticilere yaklaşmak, onlarla yakınlık tesis etmek, âlimler için en büyük fitnedir. Böyle bir hal, şeytanın, insanı nifaka düşürmek için kullandığı en büyük vesiledir. Hele sultanlara sokulan, onlara yaklaşan âlimler konuşmalarıyla sultanlara ve yöneticilere makbul ve hoş görünmeye çalışırlarsa… Vay bunların haline!.. Şeytan onlara, hep böyle konuşmalarını telkin eder. Ayrıca şöyle telkinlerde bulunur: ‘Yöneticilerin huzuruna gidip onlara va‘z ve nasihatta bulunabilir, onları, yapacakları zulümlerden alıkoyabilir ve şeriatın teşvik edilmesine vesile olabilirsin’. Şeytan, bu telkini yapa yapa âlimlerin kalbine, yöneticilerin yanına gitmenin dinî bir vazife olduğu fikrini yerleştirir. Fakat âlim, yönetici ile temas ettikçe, bir de bakar ki, yöneticinin hoşlandığı türden konuşmalar yapmakta ve türlü dalkavukluklarla, onu haddinden fazla pohpohlamaktadır.
İşte bütün bu hareketler, kişinin kalbinden din hissini silip süpürmektedir. Eskiler şöyle derler: ‘Alimler, öğrendikten sonra amel eder ve amel ettikleri zaman öğrenmeyle meşgul olurlardı. Böyle zamanlarda kimse onları ortalıkta görmezdi. Bunun için de onlar, aranırlardı. İşte bu âlimler, ele geçmemek için bucak bucak kaçarlardı’.