Şeytanın Hz. Musa'ya (a.s.) Verdiği O Dehşetli Nasihat
Ey ebediyet yolculuğuna çıkmış, fani dünyanın hevesleri arasında boğulmaktan korkan hakikat yolcusu! Bilmiş ol ki, Allah ile kul arasındaki en aşılmaz dağ, insanın kendi nefsine biçtiği sahte değer ve kibridir. Feridüddin Attâr'ın Mantıku't-Tayr eserinde zikrettiği şu muazzam hadiseye kulak ver ve titreyerek ibret al: Yüce Allah, Hz. Musa'ya (a.s.) gizlice, İblis'ten gizli bir şey öğrenmesini emreder. Hz. Musa yolda İblis'i görünce ondan bir işaret, bir öğüt ister. O, kibrinden dolayı ebediyen lanetlenmiş olan İblis, hakikatin ta kendisi olan şu dehşet verici sözü söyler: "Daima şu sözü hatırında tut; ben ben deme de benim gibi olma!! Sende bir kıl ucu kadar bile varlık, benlik olursa kâfirsin; sende kulluk yoktur!". Düşün ey gafil nefsim! Kâinatın en büyük isyankârı bile, kendi helakinin "Ben" (enaniyet) davasından koptuğunu itiraf etmektedir. İnsanın diline doladığı "Ben yaptım, ben başardım, ben biliyorum" ifadeleri, kulu adım adım İblis'in lanetli yoluna sürükleyen zehirli oklardır.
Varlık Vehminin İbadetleri İptal Etmesi
Nefsine ağır gelen bir kibri besliyorsan, sabahlara kadar secdeden kalkmasan bile o ibadetin hak katında ne değeri olabilir? Hakiki velilerin hayatını anlatan Tezkiretü'l-Evliya eserinde beyan edildiği üzere, kul ile Allah arasında, dava perdesinden (kendi varlığını iddia etmekten) daha kalın bir perde yoktur. Çünkü nefsi değerli olanın nezdinde, din önemsiz olur. İnsan bir anlık manevi bir makama veya feyze erdiğinde bile, nefs-i emmare pusuda bekler. Şeytanın fısıldadığı gibi: "Yolun sonu muradsızlıktadır… Çünkü bu yolda murada erdin mi derhal o anda sende yüzlerce varlık, benlik baş gösterir!". Benlikten kurtulup emin olmadıkça, iki âlemde de kendi nefsine düşman kesilirsin. Kendini ibadet ehli zannedip başkalarından üstün gören, en büyük kibrin içindedir. Oysa gerçek kulluk makamı, "Ulu ve Yüce Allah'a, ona muhtaç olmaktan daha kestirme giden hiç bir yol yoktur" hakikatini idrak etmektir.
Zindan Hâline Gelen İzzet Arzusu
Ey kendi zavallılığını unutup halkın karşısında izzet ve şeref arayan kul! İnsanoğlunu iki şey mahvetmiştir: İzzet arzusu ve fakirlik korkusu. İnsanların seni övmesine meylediyorsan ve mülkünü kaybetmekten korkuyorsan, senin kalbinde tevhid nuru tam olarak parlamamıştır demektir. Kim "Ben" derse, İlâhî kudretle derhal geri çekilmiş olur. Tezkiretü'l-Evliya'da büyük bir ârifin buyurduğu gibi: "Yükseklik aradım, tevazuda buldum. Beylik aradım, hayırseverlikte buldum… Şan aradım, fakirlikte buldum". Hakk'a varan yol, yokluktan, hiçe inmekten geçer. Kendinde kıl ucu kadar bir varlık hissedenin, o varlık putunu kırmadan Hak Teâlâ'nın huzuruna kabul edilmesi imkânsızdır.
"Ölmeden Önce Ölünüz" Sırrı
Maneviyat ehlinin öğüdü, nefsin bitmek bilmeyen şikayetlerini ve arzularını dindirmektir. Kendi iradenden vazgeçmedikçe Allah'ın iradesine nasıl teslim olacaksın? Âriflerden birinin müridine söylediği şu söz ne kadar da sarsıcıdır: "Sanki ölmüşsün de üzerinden üç gün geçmiş gibi ol!". İnsan, mezardaki bir ölü gibi "ben" davasını, itirazı ve dünyevi çekişmeleri bırakmadıkça, o ölümsüz diriliğe (Bekabillah) kavuşamaz. Elde tutman gereken en uygun şey nefsin, yenmen gereken en münasip şey ise heva ve hevesindir. Eğer aklın varsa, o iğrenç "Ben" kelimesini lügatinden çıkar ve bütün varlığınla "O" (Hak Teâlâ) de!