BİRİNCİ FEN · İKİNCİ BÂB · SEKİZİNCİ FASIL · Beşinci Madde
Beşinci Madde
[51/b] Merkür yıldızının ilk yeröte ve yerberi ile Çıkış ve iniş düğümü
düğümlerinin burçlar feleğindeki yerlerini; kendi tabiatını, özelliklerini,
feleğinin uzaklığını ve mesafesini ve kütlesinin miktarını bildirir.
Ey azîz! Bilinmelidir ki astronomi bilginleri şöyle demişlerdir: Merkür
yıldızının yerötesi, çıkış düğümü ile iniş düğümleri arasındadır. Yani, eğimli
kürenin burçlar feleğinden kuzey tarafına fazla eğiminden ortaya çıkmıştır
ki çıkış düğümü noktasından doksan derece sonra gelir. Çünkü (yıldızın)
çıkış düğümü ve yerberi noktaları burçlar feleğinin hareketine uygun düşen
ortakmermezli kürelerin hareketleriyle hareket ederler. Merkür‘ün ilk yeröte
noktasının burçlar feleğindeki yeri, Rûmî tarihin [Ğasir] senesinde Terâzi
burcunun yirmi altı buçuk derecesindeydi. Yerberisinin yeri ise, aynı şekilde
Koç burcunun yirmi altı buçuk derecesindeydi. Çıkış düğümü ve düğüm
noktası söz konusu tarihte Oğlak burcunun yirmi altı buçuk derecesindeydi.
İniş düğümü ve nübheri (nevbahar) ise, Yengeç burcunun yirmi altı buçuk
derecesinde idi. Şu halde ise yıldızın yeröte, yerberi, çıkış düğümü ve iniş
düğümü noktaları –yukarıdaki paragraflarda izah edildiği üzere- [Ğasir]
senesinde bulundukları mekânlardan takrîben sekizer derece daha ileri
hareket etmişlerdir. Çünkü halen Rûmî tarih iki bin altmış dokuz, Hicrî tarih
ise bin yüz yetmiştir.
Merkür yıldızının tabiatı ve özellikleri konusunda müneccimler söz birliği
edercesine şöyle demişlerdir: Merkür’ün tabiatı, tek olduğu zamanda,
dengeli biçimde soğukluk ve kuruluk olup erkek tabiatlı ve gündüze nisbet
edilmiştir. Kaynaştığı yıldızın tabiatı ile uyuşması sebebiyle buna “uyuşan”
ve “münafık” adları verilmiştir. Merkür’ün özellikleri; edeb, uyanıklık/zeka,
anlayış, firâset, zihnî açıklık, dirâyet, nutuk, belâğat, nakış, kitâbet, hesap,
isâbet, zeka ve dikkat, incelik ve anlayış hüner ve sanat, hîlekârlık ve
hıyânet olarak bulunmuştur.
Bu yıldız ana rahmine düşen çocuklara talih olduğu takdirde, yukarıda söz
konusu edilen özelliklerin doğacak çocuklarda etkili olduğu gözlenmiştir.
Merkür’ün Pazar gecesine ve Çarşamba gününe hâkim olduğu tesbit
edilmiştir. O gecenin ve gündüzün ilk saatleri bu yıldıza nisbet edilmiştir.
Merkür’ün miktarı ve cirmi ile, Ortakmermezli küresinin mesafesi
konusunda gözlemciler, geometri bilginleri ve matematik bilginleri ittifakla
şöyle demişlerdir: Merkür’ün Ortakmermezli küresinin dışbükey yüzeyinin
âlemin merkezine olan uzaklığı, takrîben iki yüz yetmiş altı bin altı yüz elli
iki (276 652) fersah olarak hesaplanmıştır. İçbükey yüzeyinin uzaklığı ise
takrîben seksen yedi bin beş yüz yirmi dört (87 524) fersah olarak
hesaplanmıştır. Bu feleğin kalınlığına gelince; yaklaşık olarak yüz seksen
dokuz bin altı yüz yirmi sekiz bin (189 628) fersah bulunmuştur. Merkür’ün
cirminin, yerkürenin takrîben otuz ikide biri kadar olduğu çeşitli delillerle
isbat edilmiş olup, söz konusu büyüklük ve uzaklıkların anlatıldığı şekilde
olduğu ilgili âlimlerce kesinlik derecesinde bilinmiştir. Ne mutlu bize ki;
her türlü ihtiyaçlarımızı arz ettiğimiz Sonsuz Kudret sahibi Merkür yıldızını
göklerin kâtibi kılmıştır.
“Her şeyi inceden inceye hesap eden, hikmetiyle yaratıp îcat eden; ezelî,
kudret ve kuvvet sahibi Allah teâlânın şânı yücedir.”
[504] . Müdîr: Merkür gezegeninin + /- 120 derecelerde episiklinin
görünen çapının büyümesini açıklamak üzere varsayılan, bu amaçla
episiklin merkezini taşıyan ve merkezi evrenin merkezinden farklı olan
küre.
[505] . Nısf-ı nehâr: Hem meridyen anlamında hem de öğlen vakti
anlamındadır.
[506] . Buradaki “müstakîmü’l-hareke” ibaresi yazma nüshada sehven
“batiü’l-hareke” olarak geçmektedir.
. Nısf-ı nehâr: Hem meridyen anlamında hem de öğlen vakti
anlamındadır.
. Müdîr: Merkür gezegeninin + /- 120 derecelerde episiklinin görünen
çapının büyümesini açıklamak üzere varsayılan, bu amaçla episiklin
merkezini taşıyan ve merkezi evrenin merkezinden farklı olan küre.
. Buradaki “müstakîmü’l-hareke” ibaresi yazma nüshada sehven “batiü’l-
hareke” olarak geçmektedir.
Merkür yıldızının müdîr feleğini ve taşıyıcı küresini, yapısı ve
hareketleriyle birlikte bildirir.
Merkür yıldızı da, tek yüzeyle kuşatılmış, içi dolu, ışıklı ve kürevî bir
cisimdir. Episikl feleğin cisminde öyle bir tarzda yerleşmiştir ki; Episiklin
yüzeyinin iki kutbunun yarısında, kuşağının yanında, bir tarafta bulunup
ortak bir noktada Episikl feleğin yüzeyine temas etmiştir. Yani yıldızın
cismi, tamamen Episikl feleğin cismine dahil olmuştur. Taşıyıcı felek ise;
bir tarafında Episikl feleğin dönmesi gibi, Merkür yıldızının da [51/a]
Episikl feleği tarafında ve kendi merkezi etrafında, Burçların doğuşu üzere
daima dönmekte olduğu gözlemlerle tespit edilmiştir. Gözlemciler bu
durumu, gün yarısında (nısf-ı nehâr) meydana gelen Güneş tutulmalarında
(kusûf) gözetleyip isbat etmişlerdir.
Yıldız, Episikl feleğinin yukarı kısmında bulunduğu sırada; kendi
merkezinin hareketi Episikl feleğin merkezinin hareketine Burçların doğuşu
üzere uygun düşmesiyle, yıldız hızlı hareket ediyor gibi görünür. Episikl
felekten yana bir miktar eğimli olsa, o zaman düz hareket ediyor görünür.
Episikl feleğin aşağı kısmına inişinde ortada iken, yavaş hareket eder gibi
görünür. Çünkü yıldızın kendi merkezi iniş halinde bulunduğu için, hareketi
görünmez olup ancak sadece Episikl feleğin merkezinin hareketi görünür.
Ve yıldız Episikl feleğin en aşağısına yakın olunca; kendi merkezinin
Burçların doğuşuna uygun olmayan hareketi, Episikl feleğin merkezinin
taşıyıcı kürenin hareketiyle Burçların doğuşu üzere olan hareketine denk
gelip iki hareket birbirine zıt ve karşı olmakla yıldız duruyor gibi görünür.
Nihayet yıldız Episikl feleğin en aşağısına indiği zaman kendi merkezinin
hareketi, Episikl feleğin merkezinin hareketinden fazla olup geri dönüyor
gibi görünür. Yıldızın geri dönüşü tamam olup iki hareket birbirine
eşitlenince ikinci kez duruyor gibi görünür. Bundan sonra tekrar duruyor
gibi görünür. Ve tekrar yavaş hareket ediyor gibi görünür. Çünkü bu sırada
yıldızın kendi merkezi, Episikl feleğin yerötesine çıkmakla hareketi
görünmez olup ancak Episikl feleğin merkezinin hareketi görünür.
Yavaşlamadan sonra yine düz hareket eder, ardından hızlanır. Halbuki
yıldız, kendi episiklinde dönüşünü bir nizam üzere tamamlar. Çünkü bütün
feleklerin ve içlerindekilerin hareketleri kendi küreleri kuşağına nispetle
basit, birbirine benzer ve doğrusaldır. Yıldızın dönüşünden evvelki
duruşuna birinci makãm, bundan sonrakine ise ikinci makãm derler.
Merkür’ün geri dönüş süresi yirmi bir gündür. Doğrusal gidişindeki süre
ise, üç ay beş gündür. Yıldız, taşıyıcı feleğinin burçlar kuşağından kuzey ve
güneye doğru üç ve dörtte bir derece eğimli olduğu sırada, Episikl feleğinin
de Görünen apoje ve Görünen perijesi eğimli feleğinden bazen kuzey
tarafına ve bazen de güney tarafına doğru eğimli olup aralarında takrîben
altı derece enlem farkı bulunur. Bu minval üzere hareketlerine devam
ederken bu yıldız da seyrinde kararsız gibi görünüp “kararsız” (mütehayyir)
olarak isimlendirilmiştir.