BİRİNCİ FEN · İKİNCİ BÂB · DOKUZUNCU FASIL · Birinci Madde
Birinci Madde
Ayın düğüm noktasını yapısını ve eğimli feleğini hareketleriyle birlikte
bildirir.
Ey azîz! Bilinmelidir ki astronomi bilginleri şöyle demişlerdir: Yukarıda
söz konusu edilen yedi gezegenden biri de Ay’dır (Kamer) [507] ki âlemin
merkezine nisbetle dokuz feleğin birincisidir.
Ay, Merkür feleğinin altına yerleşmiştir. Hareketli yıldızların [52/a] en
hızlısı olan Ay, hoş manzaralı ve dünya semâsına tek başına hâkim olup
“küçük nurlu” (neyyir-i asgar) adı ile bilinmiştir. Ay feleğinin küllî feleği,
değişik parçalara bölünmüştür; şekil ve yapı itibâriyle başka gezegenlerin
feleklerinden farklıdır. Şu halde ayın küllî feleği, dört feleği kuşatmıştır. Ve
bunlardan üçü, yere şâmil bulunan büyük feleklerdir. Diğeri ise, yere şâmil
olmayan küçük bir felektir. Sözü edilen üç felekten ilk ikisinin merkezleri,
(aynı zamanda) âlemin de merkezidir. Üçüncü ise, merkez dışıdır. Ve bu,
Episikl feleğin merkezinin taşıyıcısıdır. Dördüncü ise, bizzat Episikl feleğin
kendisidir. Ve bu, ayın cisminin taşıyıcısıdır.
Âlem küresiyle merkezi bir olan iki felekten birincisi, birbirine paralel iki
yüzeyle kuşatılmıştır. İkinci feleği kuşatan ise, kürevî bir cisimdir.
Çevresinde Çıkış düğümü ve iniş düğümü noktaları bulunması sebebiyle bu
iniş düğümü düğüm noktası namı ile meşhur olmuştur. Bu felek merkezde,
eksende, kuşakta, kutuplarda ve harekette burçlar feleğine benzer. Bu
sebeple felek-i mümessil Ortakmermezli küre ismiyle şöhret bulmuştur. Bu
feleğin dışbükey yüzeyi, üstünde bulunan Merkür feleğinin içbükey
yüzeyine ve içbükey yüzeyi de kendi feleklerinden olan ikinci feleğin
dışbükey yüzeyine temas etmiştir. Düğüm noktası namı ile bilinen bu felek,
üzerinde ve altında bulunan diğer felekler gibi, öncelikle en büyük feleğin
günlük hareketine uygun hareket edip ilk hareket ile âlemin merkezi
etrafında doğudan batıya mecburî olarak hareket eder.
İkinci olarak ise, burçlar feleğinin hareketine aykırı ve muhâlif kendine
mahsus hareketiyle âlemin merkezi etrafında Burçların doğuşunun
hareketine zıt olarak, kendi felekleriyle birlikte doğudan batıya gider. Bir
gün bir gecede (yirmi dört saatten ziyade olarak) üç dakikadan fazla hareket
etmiş olur. Onun bu hareketine Çıkış düğümü ve iniş düğümü hareketi
denir.
Âlem küresiyle merkezi aynı olan iki felekten ikincisi; birinci feleğin
altında, birbirine paralel iki yüzeyle kuşatılmış ve kürevî bir cisimdir. Gerçi
bunun da merkezi, aynı zamanda âlemin merkezidir. Ancak, kuşağı burçlar
feleğinin kuşağına teğet bulunan Ortakmermezli küresinin kuşağından
kuzey ve güneyine beş derece eğimli olduğundan Eğimli felek namı ile
şöhret bulmuştur. Ve bu eğimli felek, düğüm noktasının içbükey yüzeyi
altına yerleşmiş olup, dışbükey yüzeyin Ortakmermezli küresi içbükey
yüzeyine, ve içbükey yüzeyi de dört unsurun en yükseği olan ateş küresinin
dışbükey yüzeyine teğettir.
Ayın eğimli feleği de (yukarıda sözü edilen) birinci ve ikinci
hareketlerinden başka, kendine mahsus hareketiyle âlemin merkezi
etrafında Burçların doğuşunun aksine olmak üzere, doğudan batıya gider.
Kendi hacmi içinde bulunan feleklerle birlikte, ekvatordan (daire-i
muaddilü’n-nehâr), burçlar kuşağından ve kutuplardan yukarıda belirtilen
eğimi kadar meyille başka kuşak ve kutuplar üzerinde bir gün ve bir gecede
on bir dereceden fazla hareket etmiş olur. Ve buna; “ayın yerötesi hareketi”
derler.