BİRİNCİ FEN · İKİNCİ BÂB · DOKUZUNCU FASIL · Üçüncü Madde
Üçüncü Madde
Ayın Episikl feleğini, şekli ve hareketleriyle birlikte bildirir.
Ey azîz! Bilinmelidir ki astronomi bilginleri şöyle demişlerdir: Ayın
dördüncü feleği, aynı zamanda onun Episikl feleğidir ki yere şâmil olmayan
küçük bir felektir. Ayın kendisini taşıyıcıdır. Dışmerkezli kürenin kuşağında
sabit ve gömülüdür. Episikl kürenin çapı, taşıyıcı kürenin iki yüzeyine teğet
ve eşittir.
Episikl felek ise, bir tek yüzeyle kuşatılmış, içi dolu ve kürevî bir
cisimdir. Taşıyıcı kürenin içinde, kendi merkezi etrafında burçlar feleği
sırasına uymaksızın doğudan batıya devrân edip bir tarafına yapışık bulunan
ayı da berâberinde alıp gider. Ayın Episikl feleği, diğer beş gezegenin
Episikl feleklerinin aksine hareket eder. Ve bu Episikl felek, kendi merkezi
etrafında doğudan batıya devam eden hareketiyle Ay’ı bir gün ve bir gecede
kendi kuşağının üç yüz atmış derecesinden on üç derece kadar hareket
ettirip yirmi sekiz günün sonunda, taşıyıcı küre gibi o da bir devresini
tamamlamış olur. Buna, farklı hareket veya hususi hareket de denir.
Ay da tek bir yüzeyle kuşatılmış kürevî bir cisimdir ve karanlıktır. İçi
doludur ve parlaktır. (Daha önce çeşitli durumlarını tasvir ettiğimiz) “beş
şaşkınlar” gibi bu da Episikl feleğinde öyle görülmüştür ki Episikl’in iki
kutbu arasında ve kuşağı yanında bir tarafta sabit olup bu haliyle ortak bir
noktada Episikl feleğin yüzeyine teğettir. Yani ayın cismi, tamamen Episikl
feleğin cisminde olup yüzü yüzeyine temas etmiştir.
Taşıyıcı kürenin bir tarafında Episikl feleğin yukarıda açıklamış
olduğumuz hareketi gibi, ay küresinin de Episikl’i tarafında kendi merkezi
etrafında Burçların doğuşuna aykırı olarak kendine mahsus hareketiyle
doğudan batıya gitmekte olduğu gözlemciler tarafından tesbit edilmiştir. Bu
gözlem ve tespit üzerine onlar; “feleklerde durgun bir şey yoktur” deyip
geçmişlerdir. Episikl feleğin çevresi üzerinde ayın merkezî hareketi azdır;
taşıyıcı kürenin çevresinin hareketi de, üzerinde bulunan Episikl’in merkezi
hareketinden az olduğundan, ay hiçbir zaman duruyor gibi ya da geri
dönüyor gibi görünmez. Ancak sadece yeröte noktasında iken yavaş
hareketi [53/a] müşâhade olunabilir.
Ayın taşıyıcı küresinin kuşağı, eğimli küresinin kuşağına teğet olup
Episikl feleğin zirve noktası da, taşıyıcı kürenin kuşağına erişmiş bulunması
sebebiyle (yukarıda açıklamış olduğumuz) ayın eğimli feleğinin burçlar
feleğinden kuzey ve güneye olan beşer derece meylinden başka bir kuşağı
bulunmaz. Diğer gezegenler gibi enlem farkı da bulunmaz. Çünkü ayın
eğimli, taşıyıcı ve Episikl küreleri tek bir yüzeyle birbirlerine teğet ve
mutabık olup birbirinden aslâ ayrılmazlar ve hiçbir sûrette eğimli olmazlar.
Bu minval üzere, söz konusu dört felekte ayın durumları bir sisteme
oturmuş bulunmaktadır.