BEŞİNCİ FASIL · Dördüncü Madde
Dördüncü Madde
Baş ve boyun âzâlarının kıyafetini (şeklini) bildirir.
Ey azîz! Bilinmelidir ki filozoflar şöyle demişlerdir:
1-Kim ki boyudur tavîl
Sâde-dil olur cemîl
Boyu uzun olan, temiz kalpli saf olur .
2-Kim ki boyudur kasîr
Hîlesi vardır kesîr.
Kısa boylu olanın çok hîlesi olur.
3-Kim ki vasat boyludur
Âkil ü hoş huyludur
Orta boylu olanlar hem akıllı hem güzel huylu olur.
4-Kim ki saçı sert olur
Akılla cür’et bulur
Saçı sert olanlar aklına çok güvenirler.
5-Kim ki saçı nerm olur
Ebleh ü bî-şerm olur
Saçı yumuşak olanlar aptal ve hayasız olur.
6-Kim ki saçı sarıdır
Kibr ü gazab kârıdır
Sarı saçlıların işi kibir ve gazaptır.
7-Kim ki saçıdır kara
Sabrı var, onu ara
Saçı siyah olanlar sabırlıdır. Onu ara.
8-Kumralsa saçı güzel
Sâhibidir bî-bedel
Saçı kumral olanın saçı güzel, kendisi eşsizdir.
9-Saçı az olan latîf
Oldu ârif ü zarîf
Saçı az olan anlayışlı ve kibar olur.
10-Saçı çok olsa zenin
Fehmi az olur anın
Saçı çok olan kadının anlayışı az olur.
11-Başı küçük aklı az
Olsa ona deme râz
Başı küçük olanın aklı azdır. Sırrın varsa ona söyleme.
12-Başı büyük olanın
Aklı çok olur anın
Başı büyük olanın aklı çok olur.
13-Yassı ise fark-ı ser
Sâhibi çekmez keder
Başının tepesi yassı olan keder çekmez.
14-Cild-i seri berk olan
Hayr eder, etmez ziyân
Başı sert olan iyilik işler, kötülük etmez.
15-Ekra’a olma yakın
Bed-hûy olur, pek sakın
Başı kel olan kötü huylu olur; ona yakın olma, pek sakın.
16-Cebhesi dîk olanın
Dîk ola hulkı ânın
Alnı dar olanın ahlâkı da dar olur.
17-Yumru olursa cebîn
Sâhibi zişt ü gabîn
Alnı yumru olan çirkin ve aldatıcı olur.
18-Cebhesi olan arîz
Bed-hûy olur çün marîz
Alnı geniş olanın kötü huyu hastalık (derecesinde) olur.
19-Mu‘tedil olsa cebîn
Sâhibini bil emîn
Alnı mutedil kişiyi güvenilir bil.
20-Cebhesi bî-çîn olan
Kâhil olur bî-gümân
Alnı kırışıksız olan şüphesiz ki tembel olur.
21-Çîni uzundur fehîm
Az ise olmuş kerîm
Alın kırışıkları uzunsa anlayışlı, az ise cömert olur.
22-Kaş arası çîn olan
Gam yüküdür ol hemân
Kaşlarının arası kırışık olan, her zaman üzüntülüdür.
23-Üznü kebîr olsa bol
Câhil ü kâhildir ol
Kulakları büyük ve enli olan câhil ve tembeldir.
24-Üznü küçük uğrudur
Evsat olan doğrudur
Kulağı küçük olan hırsız, mutedil olan dürüsttür.
25-İnce olan kaş ucu
Fitnedir işi gücü
Kaşının ucu ince olanın, işi gücü fitnedir.
26-Kaşta çok olan kılı
Mükesserdir gussalı
Kaşı çok kıllı olan, gönlü kırık ve kederlidir.
27-Kaşı açık, doğrudur
Çatma ise uğrudur
Kaşı açık olan dürüst, çatma ise hırsız olur.
28-İnce kaş olur cemîl
Uzunu kibre delîl
İnce kaş güzel olur, uzun kaş ise kibirliliğe işarettir.
29-Kaşı kavisli olan
Dilber olur her zaman
Kaşı kavisli olan her zaman güzel ve gönül alıcı olur.
30-Göz çukur olsa kalîl
Olmuş o kibre delîl
Çukur ve küçük göz kibirlilik işaretidir.
31-Çeşm-i siyehdir mutî‘
Çeşm-i kızıldır şecî‘
Siyah gözlü itaatkâr olur, kızıl gözlü kahraman olur.
32-Gözler göktür lebîb
Lik elâ gözlü edîb
Gök gözlü zekî, elâ gözlü terbiyeli olur.
33-Çeşmi küçüktür hafîf
Çeşmi büyüktür zarîf
Gözü küçük olan hafîf, gözü büyük olan zarif olur.
34-Dîdesi yumru hasûd
Evsat olandır vedûd
Gözü yumru olan hasetçi, gözleri normal olan cömert olur.
35-Çeşmi kıpık oldu şeyn
Bakışı süst oldu zeyn
Gözü kıpık olana bu kusuru ayıp oldu; bakışı hafif olana bu bakışı süs
oldu.
36-Noktalı göz ok olur
Değmesi pek çok olur
Noktalı göz ok gibidir, nazar değmesi çok olur.
37-A’vere olma yakın
Sık bakan olmaz emîn
Bir gözü kör olana yakın olma, sık bakana güvenilmez.
38-Şaşıya etme nazar
Ki sana eğri bakar
Şaşıya bakma, çünkü sana eğri bakar.
39-Çeşmi güleçtir güzel
Kirpiği sık bî-bedel
Güleç gözlü güzel olur, kirpiği sık olan emsalsizdir.
40-Vechi büyüktür alîl
Kibre küçüktür delîl [19]
Yüzü büyük olan hastadır, yüzü küçük olanın bu hali kibre delildir.
41-Yumru olandır bahîl
Yassı olandır cemîl
Yumru yüzlü cimri, yassı yüzlü güzel olur.
42-Vechi arıktır muhîl
Etli olandır sakîl
Yüzü arık olan borcuna sâdık değildir, yüzü etli olan ise sakîl olur.
43-Vechi pek uzun olan
Lâf ile söyler yalan
Yüzü çok uzun olan yalan konuşur.
44-Kim ki turuşdur yüzü
Telh olur ekser sözü
Ekşi yüzlü olanın çoğu sözü acı olur.
45-Vecih müdevver gerek
Bedirden enver gerek
Yüz dediğin yuvarlak olmalı, dolunaydan parlak olmalı.
46-Çün mütebessim olur
Onu gören kâm alır
Çünkü tebessüm edince onu gören, murad alır.
47-Benzi kızıldır edîb
Esmer olandır lebîb
Yüzü kızıl olan edepli, esmer olan akıllı olur.
48-Benzi sarıdır alîl
Esvede mâil muhîl
Hastanın yüzü sarı olur, yüzü siyaha meyleden borcuna sâdık değildir.
49-Gözleri gök ışkırak
Olsa, ondan ol ırak
Gözleri gök ve sarı tenli olandan uzak ol.
50-Levni olan mu‘tedîl
Hem ağ olur, hem kızıl
Teni mutedil olan, hem beyaz hem kızıldır.
51-Enf eğer olsa dırâz
Sâhibidir fehmi az.
Burun uzun olursa, sahibinin anlayışı kıt olur.
52-Enf eğer olsa kasîr
Havf olur onda kesîr
Burnu kısa olanın korkusu çok olur.
53-Enf ucu ger olsa top
Sâhibi olur turup
Burun ucu yuvarlak olursa sahibi kuvvetli (sağlıklı) olur.
54-Enf ucı ağza yakın
Olan adamdan sakın
Burnunun ucu ağzına yakın olan kişiden sakın.
55-Sukbe-i enf olsa bol
Kibr ü hased dolmuş ol.
Burun delikleri geniş olan, kibir ve hasetle dolmuştur. [144/a]
56-Olsa kulkul-kanad
Cem‘ ola kahr ü inâd
Burun kanatları hareketli olanda, kahır ve inat toplanmıştır.
57-Enfi kim olsa arîz
Şehvet iledir marîz
Burnu geniş olan şehvet hastalığına tutulmuştur.
58-Enfi o kim eğridir
Himmet onun fikridir
Burnu eğri kişinin düşüncesi çalışıp çabalamaktır.
59-Ağzı küçüktür güzel
Lîkin olur pür-vecel
Ağzı küçük olan, güzel fakat korkak olur.
60-Ağzı büyükdür şecî‘
Eğri olandır şenî‘
Ağzı büyük olan cesur, eğri olan kötüdür.
62-Gunneli söz olsa ger
Kibirden oldur haber
Genizden konuşmak kibir işaretidir.
63-Savt-ı dakîk er kişi
Şehvet-i zendir işi.
İnce sesli erkeğin işi gücü şehvettir.
64-Er kişi sesli zenân
Ekserî söyler yalan
Erkek sesli kadın ekseriyetle yalan söyler.
65-Sözde kim olsa serî‘
Fehmidir onun refî‘
Hızlı konuşanın anlayışı yüksek demektir.
66-Kim ki sesidir kaba
Himmeti var merhabâ
Sesi kaba olan gayretlidir. Merhaba ona.
67-Ses çatal olsa o can
Halka eder bed gümân
Sesi çatal olan halka çok ezâ eder.
68-Handesi çok olsa ha
Umma sen ondan hayâ
Gülmesi çok olandan hayâ umma.
69-Yüzü güleç ve lezîz
Olsa o candır azîz
Güleç yüzlü ve tatlı dilli olan azîz dosttur.
70-Yufka ve ahmer dudak
Sâhibi anlar sebak
İnce ve kırmızı dudaklı kişi iyi ders anlar.
71-Şefe galîz olsa bil
Sâhibi muğdıb sakîl
Dudak kalın ise sahibi kızgın ve çirkin olur.
72-Dişleri iri olan
İşler ol ekser yaman
Dişleri iri olanın işleri çoğunlukla kötülüktür.
73-Mu’tedil olsa dişi
Sıdk u safâdır işi.
Dişeri mutedil olanın işleri doğru ve temizdir.
74-Nükheti hoş olanın
Hulkı da hoşdır ânın
Kokusu güzel olanın hilkati de güzel olur.
75-İnce zakanlı herîf
Aklı da onun hafîf
Çenesi ince olanın aklı az olur.
76-Ger zekan enli olur
Sâhibi gılzet bulur
Çenesi enli olan kaba ve sert olur.
77-Mu’tedil olsa zekan
Âkil olur hem hasen
Çenesi orta olan hem akıllı hem de güzel olur.
78-Lihye tavîl olsa ger
Sâhibidir bî-hüner
Sakalı uzun olan hünersiz olur.
79-Lihyesi sıkdır sakîl
Sohbeti eyler tavîl
Sık sakallı olan sıkıcı olur, sohbeti uzatır.
80-Rîş-i siyâh ü kalîl
Oldu zekâya delîl
Seyrek, siyah sakal, sahibinin zekî olduğuna delildir.
81-Köse ki hiç rîşi yok
Anın olur mekri çok
Hiç sakalı çıkmamış kösenin hîlesi çok olur.
82-Olsa değirmi sakal
Sâhibidir pür-kemâl
Yuvarlak sakallı olgun olur, fazîletle doludur.
83-Olsa kafası arîz
Humk iledir ol marîz
Ensesi geniş olan ahmaklığa müptelâdır.
84-Boynu olan çok dırâz
Rüşdü olur onun az.
Boynu çok uzun olanın olgunluğu az olur.
85-İnce ki gerdân olur
Sâhibi nâdân olur.
Gerdanı ince olan, câhil olur.
86-Boynu galîz olsa ol
Rûz ü şeb olur ekûl
Boynu kalın olan gece gündüz yeme ile meşguldür.
87-Boynu olursa kasîr
Hîlesi olur kesîr
Boynu çok kısa olanın hîlesi çok olur.
88-Boynu olan mu‘tedîl
Hayr iledir müştagil.
Boynu mutedil olan iyi işlerle meşgul olur.
89-Her yeri evsat olan
Dilber olur bî-gümân
Her tarafı mutedil olan kuşkusuz sevimli ve güzel olur.
Rubâi
Cehd eyle bir ârif-i dânâyı bul
Ya bir sanem-i latîf ü râ’nâyı bul
Bu ikisinin biri nasîb olmazsa
Evkâtını zâyi‘ etme tenhâyı bul
Günümüz Türkçesiyle
Çok çalış ulaş bir mürşid-i kâmile ya da ay gibi parlak yüzlü güzele. Bu
ikisinden biri nasip olmazsa, hiç durma hemen çekil uzlete.