BİRİNCİ FEN · ÜÇÜNCÜ BÂB · ONUNCU FASIL · İkinci Madde
İkinci Madde
Beden âzâlarının tabiî esaslarını (mâhiyet) bildirir.
Ey azîz! Bilinmelidir ki anatomi bilginleri şöyle demişlerdir: Her şeyi
yaratıp sûret veren Allah teâlâ hazretleri, âlemdeki her nesneyi münasip ve
uyumlu, yerli yerinde, güzel ve dengeli bir biçimde yaratmıştır. Her
hayvana en iyi ve lâyık, her uzvunun haline en uygun olan mizacı vermiştir.
Bütün âlemdeki âzâların layığını ve mutedilini insan bedenine bağışlayıp
her bir uzvuna en lâyık, en iyi ve en münasip olan mizacı vermiştir. İnsan
bedeninin bazı uzuvlarını çok sıcak, bazısını çok soğuk, bazısını çok nemli
ve bazısını çok kuru özellikte yaratmıştır.
Bedende en fazla sıcak olan varlık ruhtur ki latîf bir buhardır. Ondan
sonra ruhun çıkış yeri olan kalptir. Kalpten sonra en sıcak varlık, kalbe
bitişik olan kandır. Kandan sonra uyuşmuş kan gibi bir organ olan
karaciğerdir. Kan ondan meydana gelir. Karaciğerden sonra sıcak olan
varlık halis ettir. Etten sonra adale (kas) gelir ki o, et ile karışmış sinirlerdir.
Daha sonra dalaktır. Dalakta da kan vardır. Ondan sonra böbrektir ki onun
kanı azdır. Böbrekten sonra hareketli (atar) damarlardır. Bunlar ruhun
yakını olan kanın kaplarıdır. Hareketli damarlardan sonra mutlak kanın
kapları olan hareketsiz (toplar) damarlardır. Onlardan sonra ise avuç içi
derisi gelir.
Vücuttaki en soğuk varlık balgamdır. Balgamdan sonra kıllar, kıllardan
sonra kemiklerdir. Kemiklerden sonra kemirdektir [561] . Bundan sonra ribât
denilen bağlar, ligamentlerdir. Ondan sonra kirişler, ondan sonra gışâ,
ondan sonra sinirlerdir. Sinirlerden sonra murdar ilik, ondan sonra beyindir.
Beyinden sonra et, ondan sonra yağ ve deridir. Bedendeki en yaş uzuv
balgamdır. Ondan sonra kandır. Kandan sonra yağdır, ondan sonra iç
yağıdır. Bundan sonra beyindir, beyinden sonra murdar iliktir. Daha sonra
kadınların göğüslerindeki etlerin yağıdır. Bundan sonra nefes alıp verme
yeri olan akciğerdir. Ondan sonra karaciğerdir. Ondan sonra dalak ve
böbreklerdir. En sonda ise deridir.
Bedendeki en kuru uzuv duman buharından meydana gelen kıllardır.
Ondan sonra âzâların en sağlamı olan kemiklerdir. Kemiklerden sonra
kıkırdaktır. Ondan sonra bağlar, kirişler ve zardır. Daha sonra damarlar ve
atardamarlardır. Bunlardan sonra hareket sinirleridir. Ondan sonra kalptir.
Kalpten sonra his sinirleri (asab-ı cesed) ve deridir.