BİRİNCİ FEN · ÜÇÜNCÜ BÂB · ONUNCU FASIL · Birinci Madde
Birinci Madde
Bedeni meydana getiren asıl unsurların neler olduğunu bildirir.
Ey azîz! Bilinmelidir ki anatomi bilginleri (ehl-i teşrih) şöyle demişlerdir:
Dört esas (erkân-ı erba’a) ki basit cisimlerdir, insan bedeninin ve diğer
hayvanların
ilk
cüzleri(molekülleri)dir.
Çünkü
bileşik
(mürekkep)
cisimlerin muhtelif türleri dört esas unsurun karışımlarıyla meydana gelir.
Esaslar (erkân) ise dörttür ki; ikisi hafif, ikisi ağırdır. Hafif olanlar, ateş ve
havadır, ağır olanlar ise su ve topraktır. Çünkü ateş unsuru, havaya ait
özünün (cevher) etkisiyle diğer unsurlarda cereyan edip karışarak
hararetiyle iki ağır ve soğuk unsurun soğukluğunu kırar. Onlar unsur
olmaktan çıkarak mizac mertebesine gider. İki ağır unsur meydana gelir ve
âzâların yerleşmesi için sağlam madde olur. İki hafif unsur ise âzâların
hareketine sebep ve yardımcı olur.
Erkanın ilk kuvvetleri ki dört haldir. Bunlar sıcaklık, soğukluk, nem ve
kuruluktur. Bu dördü unsurların anasıdır ki daha önce zikredilen esaslarda
da vardır. Bu unsurların keyfiyetine ait oluşlar, tabiî sûretler üzerine birer
fazlalıktır. Çünkü onlar ısınma (tesahhu) ve soğuma (teberrüd) gibi
durumlarda halden hale geçerek değişirler. Hâlbuki tabiî sûretler her
durumda kendi zâtıyla kalıcıdırlar, değişime uğramazlar.
Eğer bu dört durum tabiî sûretlerin kendi zâtında olsaydı, onlar da
değişirlerdi, sabit kalmazlardı. Şu halde basit cisimler olan dört esas unsur,
küçülerek bir araya gelseler; tam ve mürekkep cisimler olan üç karışım
üzerinde yakın temasa geçerek, birbirlerine zıt yönleriyle tesir etseler,
böylece o basit cisimlerin her biri diğerinin şiddetini kırıp azaltsa, bir birine
zıt özellikler ortasında, hepsinde her birinden bir özellik alan ara ve orta bir
şey meydana gelir ki ona mizac denir. Üç karışım [109/b] ki yani maden,
bitki ve hayvandır, hepsi onunla vücuda gelir.
Fakat tamamlanmamış mürekkep cisimler denilen bulut, yıldız kayması
ve benzeri gök cisimleri unsurlardan mizacsız meydana gelir. Onun için de
çabuk yok olurlar.