BİRİNCİ FEN · BİRİNCİ BÂB · ÜÇÜNCÜ FASIL · Dördüncü Madde
Dördüncü Madde
Çıkarma işleminin en kolay yolunu bildirir.
Ey azîz! Bilinmelidir ki aritmetik bilginleri şöyle demişlerdir: Çıkarma
işleminin en kolay yolu şudur: Alınan iki basamaklı sayıyı toplama
işleminde olduğu gibi alt alta yazıp işleme sağdan başlarsın. Ve her
basamaktaki sayıyı kendi hizasında bulunandan çıkartıp kalanını çıkarma
çizgisinin altına yazarsın. Eğer bir şey kalmadıysa o hizaya sıfır yazarsın.
Eğer eksilen sayı kendi altında bulunan sayıdan çıkarılamıyorsa, o
basamaktaki sayının sol tarafında bulunan onlar basamağından bir onluk
alıp ona ilâve edersin. O eksilenden çıkanı eksiltip kalanını çizginin altına
işlersin.
Eğer onlar basamağında sayı yok ise, yüzler basamağından 1 alırsın ki bu
1, onun onlar basamağında bulunmasına nispetle 10’dur. Bu takdirde o boş
olan onlar basamağına 1 olan 10’dan 9 sayısını koyup geriye kalan 1 ile
daha önce söylenildiği şekilde işlem yaparsın. Yüzler basamağında
gerektiğinde bu işlemi yapmak sûretiyle çıkarmayı tamamlayarak bu
şekilde gidersin.
270753 – 029872 = 240881
Sağlaması 5/5
Çıkarmanın sağlaması şöyledir: Eğer mümkün olursa, eksilenin
sağlamasından çıkanın sağlaması çıkarılarak yapılır. Eğer bu şekilde değil
de çıkanın sağlaması eksilenden çok veya eşit olursa, eksilenin sağlaması
üzerine 9 sayısı eklenip sonra çıkanın sağlaması ondan çıkarılır.
Bu durumda elde kalana bakılır. Eğer bu çıkan sayı çıkarma çizgisinin
altında yazılı olan sonucun sağlamasına denk ise işlem doğrudur. Aksi
takdirde işlemi tekrar yapmak gerekir.