BEŞİNCİ BÂB · ÜÇÜNCÜ FASIL · Sekizinci Madde
Sekizinci Madde
Çok kullanılan basit ilaç ve gıdaları (kelemen da‘fes) harflerinin sırasınca
bildirir.
Ey azîz! Bilinmelidir ki tıp uzmanları şöyle demişlerdir:
Kef
Kâfûr : Üçüncü derecede soğuk ve kurudur. Afiyet verici olup ateşli
urları, ateşli baş ağrısını giderir. Ateşli mizaclı olanların hislerini
kuvvetlendirir. Uykuda olanı uyarıcı, koklamayı bile etkileyici ve cinsî
arzuları azaltıcı etkileri de vardır.
Kehriba (Kehribar); Birinci derecede sıcak, ikinci derecede kurudur. Kan
tükürmeyi ve kanın damardan çok akıp gitmesini engeller. Sıkıntı çarpıntı
(hafakan) ve zahîr’ [68] e faydalıdır. İshali kesicidir.
Kemmûn (Kimyon); ikinci derecede sıcak, üçüncü derecede kurudur.
(Mîdevî) gazları ayrıştırır ve söküp atar. Kurutucu, kabız edici ve kesicidir.
İdrar güçlüğüne de iyi gelir. Yaraları onarır, taşları düşürür.
Kem’e (Zehirli mantar); hükmü ağır ve sert, gıdası kötüdür. Fakat suyu
güzel olup göze parlaklık verir.
Kerfes (Kereviz); çeşitli yerlerde yetişen türleri vardır. Birinci derecede
sıcak, ikinci derecede kurudur. Gaz çözücüdür. Bedeni terletir, damar
ağızlarını açar. Ağrıyı dindirir. Kokusu güzeldir. Cinsî arzuları
kamçılayıcıdır. Sara hastalığına sebep olur. Hâmileye zararlıdır. Karaciğere,
öksürüğe, böbrek ve dalağa, vücudun bir yerinin su toplamasının
tedavisinde ve mesaneye faydalıdır.
Kilye (Böbrek); hararet ve soğuklukta dengelidir. Bir miktar kurudur.
Sindirimi zor, karışması kolay ve başıboştur. En lezzetlisi oğlak ve kuzu
böbreğidir.
Kebed (Karaciğer); sıcaktır, böbrekten daha iyidir. Karaciğerin en iyisi
kaz ve besili tavuk karaciğeridir.
Kelb (Köpek); köpeğin karaciğeri ısırdığının bedenine sıhhattir.
Küzbere (Kişiniş); birinci derecede kuru, ikinci derecede kabız edicidir.
Ağrı kesici ve ateşli urları giderici, ateşli mideyi kuvvetlendiricidir. Sıkıntı
ve çarpıntı (hafakan) ateşini ve yemeklerin asidini giderir. Sara hastalığını,
baş dönmesini ve göz kurumasını önler. Lâkin meniyi kurutur ve cinsî
arzuları keser. Çok yenirse göz kararmasına sebep olur.
Kirâ’ ( Paça); tabiatı yumuşatıcıdır. Hazmı kolaydır. Öksürüğü giderici ve
fazlalıkları azaltıcıdır.
Lâm
Lübiya (Bir nevi fasulye); kurudur, lâkin onda fazla bir rütûbet vardır ki
karışımı balgam rütûbetidir. Kendi tüffâhdır (yel ile ilgili) ki kötü rüyaların
işidir. Göğsü yumuşatır, hayız kanını söktürür. Akciğer için de iyidir. Islahı
karabiber, tuz ve sirkedir.
Levz (Badem); tatlısı rütûbetten yana dengeli olup acısı ikinci derecede
sıcaktır. İçiminde ve yüklenilmesinde hayız kanını söktürür. Acı bademin
gıdası az, açıcılığı ve temizleyiciliği çoktur. Tatlı bademin sayılan tesirleri,
zayıf ve azdır. Lâkin bedeni şişmanlatır ve öksürüğü giderir. Karaciğer ve
dalaktaki tıkanıklıkları açar.
Leben (Süt); kadınların sütü, hayvanların sütünden faydalıdır. Çünkü
insan mizacı her şeyden dengelidir. Anne sütünün en iyisi, göğsünden
emilenidir. Sağılmasının üzerinden çok zaman geçmiş olan süt makbul
değildir. Hâmilelik süresi insanınkinden çok olan hayvanın sütü kötü, ağır
ve serttir. Hâmilelik müddeti insana benzeyen hayvanın mesela ineğin sütü
iyidir. [163/b] Sütün sıvısı sıcak, latîf ve temizleyicidir. Onda hiç ekşilik
olmaz. Macunsuz ilaç gibidir. Özelliği yakıcı safrayı gidermesidir. Eftîmon
ile yakıcı sevdayı da akıtıp giderir.
Ekşi süt soğuk ve kurudur. Yeni sağılmış süt nemli ve sıcaktır. Bütün süt
türleri bedene kuvvettir. Çünkü hepsi bi’l-kuvve kandır. Bal ile içteki (karın
ve bağırsaklardaki) yaraları temizler. Beyine kuvvet verir, spermi arttırır.
Yine süt türlerinin hepsi cinsî istekleri harekete geçirir. Kuru ve sıcak
karışımı az safraya faydalıdır. Öksürüğü giderir. Lâkin balgamlılara
zararlıdır, uygun değildir.
Çünkü onların harareti onu hazmedemez ve kan özelliğine çeviremez.
Yaşlılara rütûbet verdiği için faydalı ve uygundur. Onların da sindirimlerine
bal ile yardım etmeleri lâzımdır. Sütün, önce karnı boşaltarak, bağırsaklarda
olan fazlalıkları çıkarttığı çok olur. Ondan sonra bedende dağılıp tabiatı
kabız eder ve denge üzere gider. Süt cinsi kurtçuk ve solucan üretir, pişmiş
olursa hazmı kolaydır.
Lüba (Ağuz); hazmı yavaş, karışımı kötüdür. Onun ıslahı baldır. Her süt,
karaciğer boşluğunu tıkar. Ancak deve sütü tıkamaz. Sütü çok içmek ve
yemek vesvese ve unutkanlığa ilaçtır. Fakat dişlere ve diş etlerine zarardır.
Başı ağrıyan ve başı dönenlere de zararlıdır. Bit üremesine ve göz
kararmasına sebep olur. Islahı şekerdir. Şekerli süt, yüzü güzelleştirir,
bedeni şişmanlatır. Sütün bileşimi; sulu, peynirli ve yağlıdır. İnek sütünün
çoğu yağlıdır. Deve sütü akıcı ve ince olduğu için çoğunlukla suludur.
Lahm (Et); en faydalısı yaşı küçük olan körpe koyundur. Buzağının ve
oğlağın yenecek kısmı azdır. Her hayvanın erkeği, yağlısı ve siyahı daha
lezzetli, hafif ve iyidir. İnek eti keçi etinden kurudur. Keçi eti koyun etinden
kuru, hazmı zor ve tutucudur. Devenin gıdası ağır, hazmı zordur. Tavşan eti
sıcak ve kuru olduğundan sevdası çoktur. Onun için ısıtıcı, nemli ve hazmı
kolaydır.
Et cinsinin gıdası bedeni kuvvetlendirir. Çabuk kana dönüşür. Izgara etin
gıdası kuruluğa, haşlanmış etin gıdası rütûbete gider. Etin yağı
beğenilmemiştir. İç yağı ise zararlıdır. Çünkü bunlar karnı (bağırsakları)
yumuşatır, ancak gıdası azdır. İlkbaharda ve yazın ilk başlangıçlarında
hararetli kişi için, inek eti yemek hatalı ve tehlikelidir. Çünkü onun, uyuz,
cüzzam ve dalak yaptığı bellidir. Aynı şekilde bütün ilkbaharda ve yazın
yarısında her türlü sert etin vücuda zararı vardır. Lâkin deve eti sert
olmasına rağmen çabuk dönüşür. Kaz eti sert ve çok gıdalıdır. Tavuk eti
ondan daha hafif, latîf ve lezzetlidir.
Laden ; birinci derecede kuru, ikinci derecede sıcaktır. Latîftir ki
ayrıştırma ve olgunlaştırması vardır. Rahim hastalıklarına iyidir. Saçların
dökülmesini önler. Zor kapanan yarayı kapatır.
Mîm
Mastakî (Mastik); ikinci derecede sıcak ve kurudur. Gayet latîf, ayrıştırıcı
ve kabız edicidir. İnce balgamı giderir. Ağızda çiğnenmiş ve temizlenmiş
balgamı çeker. Öksürüğe faydalıdır. Kan tükürmeyi keser. Mideye
faydalıdır. Mideyi temizler ve kuvvetlendirir.
Milh (Tuz); birinci derecede kuru, üçüncüde sıcaktır. Çok fazla
çözücülüğü, kurutuculuğu ve parlatıcılığı vardır. Çeşitli kokuları giderip
donmuş karışımları ısıtır ve eritir. Yarım dirhem kadar içilmesi yeterlidir.
Yakıcı tuzla dişlerin (çürüğü) kiri gider. Tuzu normal kullanmak rengi
güzelleştirir, gıdaları geliştirir, atık ve fazlalıkları çıkarır. İshal ilaçlarına
[164/a] yardımcıdır. Beyaz billur tuz ham balgamı, siyah tuz balgamla
sevdayı kuvvetle söker ve giderir.
Muluhiya (Ebegümeci); birinci derecede soğuk, ikincide rütûbetlidir.
Karaciğerdeki tıkanıklıkları açar.
Mişmiş (Kayısı); ikinci derecede rütûbetli ve soğuktur. Çekirdeğinin yağı
ikinci derecede sıcak ve kurudur. Bâsurlara iyidir. Mişmişin karışımı çabuk
bozulur. Kurusu, harareti söndürür. O, mideye şeftaliden daha iyidir.
Sür’atle humma hastalıkları oluşturur.
Nun
Nil (Çivit otu); birinci derecede sıcak, ikinci derecede kuru, üçüncü
derecede kabız edicidir. Kan akıntısını keser, yüzdeki çilleri ve bozuklukları
giderir. Yeni oluşmuş yaraya faydalıdır. Yaprağından boya yapılır.
Na’nâ’ (Nâne); kuru ve sıcaktır. Ayrıca fazla (etkin) bir rütûbeti vardır.
İçerdiği maddeler sebzelerin en hafîfidir. Mideyi sür’atle ısıtır ve
kuvvetlendirir. Hıçkırığı giderir, hazmı kolaylaştırır. Balgamı ve kanlı
kusmaları önler. Cinsî arzuları artırır, meniyi çoğaltır ve toplar. Beş on
yaprağı süte konsa, kesilmesini önler.
Nehale-i dakik (İnce kepek); birinci derecede sıcak ve kurudur. Parlaklık,
yumuşaklık ve temizlik özellikleri vardır. Badem ve şekerle içilmesi,
boğaza ve öksürüğe faydalıdır.
Nişadır : Birinci derecede soğuk ve kurudur. Yumuşatıcı ve çok
kuvvetlidir. Za‘ferân ile macunu ve sürülmesi yüzdeki çilleri giderir. Saman
nezlesini önler, süt ile içilirse göğsü yumuşatır.
Sin
Sumak ; ikinci derecede soğuk, üçüncü derecede kurudur. Kabız edici,
kuvvetlendirici, bağlayıcı ve tutucudur. Karnı kabız eder, kanı durdurur.
Safrayı karın organlarına çeker. [69] Şiş ve urları giderir. Diş ağrılarına
şifâdır. Susuzluğu giderir, mideyi sıvayarak düzeltir, iştihayı açar. Hayız
kanını tutar. Saçı siyahlaştırır, bayılmaları engeller.
Sükker (Şeker); birinci derecede rütûbetli ve sıcaktır. Kamışının eskisi
kendi tabiatında sâkindir. Yumuşaklığı fazlasıyla vardır. Göğüs ve boğazı
yumuşatır, sertliğini giderir. Tıkanıklıkları açar. Safralı olmayan mideye
onun susatması iyi gelir. Karnı yumuşatır, balgamı giderir. Kırmızı şeker en
fazla yumuşatıcı olanıdır.
Semen (İç yağı); birinci derecede rütûbetli ve sıcaktır. Zehirli içeceklere
panzehir görevi yapar. Boğazı ve göğsü yumuşatır ve ayrıştırır. Fazlalıkları
pişirip olgunlaştırır ve azaltır. Özellikle bal ve badem ile çok etkilidir.
Sefercel (Ayva); ikinci derecede soğuk ve kurudur. Kendisi ve çiçeği
kabız edicidir. Ekşisi tatlısından daha çok kabız eder. Her çeşit susuzluğu
giderici, idrarı söktürücü ve cinsel duyguları kuvvetlendiricidir. Özellikle
bal ile mideye kuvvet verir. Çekirdeğinin suyu tabiatı yumuşatır, arkasından
kabızlığı giderir. Akciğerleri yumuşatır, öksürüğe iyi gelir. Ayva çok
yendiğinde kulunç yapar.
Semek (Balık); rütûbetli ve soğuktur. En iyisi küçüğüdür. Bunun kanı az
ve lezzetli olup çok çabuk bozulmaz. İyi balık, akıntısı kuvvetli olan tatlı su
içinde yetişen ve kılçığı çok olmayandır. Yahut iyi balık, tuzlu denizlerden
nehir ağzına girip suyun akış yönünün tersine hareket ederek orda
kalmayandır. Tuzlu balığın (salamura) en iyisi bayat olmayanıdır. Tuzu
gâlip olup sıcaklığı ve kuruluğu olmayanıdır. Balığın tazesi balgamî sıvı
oluşturur. Çabuk bozulduğundan sıcak olan mideden başkasına uygun
değildir. Balık etini bozan soğuk içecekler ve süttür. Onu tatlılar düzeltir.
Ayn
Anber ; ikinci derecede sıcak, birinci derecede kurudur. Mideyi,
karaciğeri, yüreği, his ve kuvvetleri takviye eder. [164/b] Anber, miskten
daha dengelidir ve beyin hastalıklarına devâdır.
Ud (Öd ağacı); ikinci derecede kuru ve sıcaktır. Mide, karaciğer, yürek ve
hislere faydası vardır. Tıkanıklıkları açıcıdır. Beyne çok faydalıdır.
Çiğnenmesi güzel koku verir, gazı giderir.
Asel (Bal); ikinci derecede sıcak ve kurudur. Parlaklık verir, açar ve
çekici etkisi vardır. İltihap ve bitlenmeye engel olur. Bulaşığı bile biti
öldürür. İrinli ve kirlenmiş yaraları temizleyici, göz kararmasını giderici ve
gözü parlatıcı, mideyi kuvvetlendirici, iştahı açıcı, karında ishal yapıcı
özellikleri vardır. Bal mumu bile sıcaktır, sargıyla yara ve uyuzların üzerine
sürülürse kıvama getirir ve içindekileri çeker. Özellikle katran ile de çok
etkili ve çekicidir.
İneb (Üzüm); kabuğu soğuk ve kurudur. İçi rütûbetli ve sıcaktır.
Çekirdeğinde hem soğukluk, hem de kuruluk vardır. Gıdanın iyisidir.
Mideyi ve cinsî arzuları kuvvetlendirir. En iyisi, asmada kurumuş siyah
üzümdür. Üzüm meyvesi (yaş üzüm) mideye faydalı ve mesaneye zararlıdır.
Üzümün zararını düzelten tatlı nardır.
Fe
Fudda (Gümüş); soğuk ve kurudur. İç sıkıntısı ve çarpıntıyı engeller.
Mide suyuna ve yüreğe faydalıdır. Uyuz kaşıntısını giderir.
Fıstık ; ikinci derecede kuru ve sıcaktır. Ayrıca onda fazla bir rütûbet de
vardır. Kalbi kuvvetlendirir, karaciğer tıkanıklıklarını açar. Faydalı bir
ilaçtır.
Fucl (Turp); gıdası az, balgamı çoktur. Karaciğer tıkanıklıklarını açıcıdır.
Bit üretir ve bedenin kokusunu ayrıştırır. Kurtçukları öldürür. Yemeklerin
sindirimine yardımı çoktur, lâkin hazmı zordur.
Fülfül (Biber); dördüncü derecede kuru ve sıcaktır. Siyahından ziyade
beyazında hararet vardır. Dâr-ı fülfülün [70] kuruluğu ikisinden azdır. Üçü de
mide ve bağırsaklarda olan sert gazları ayrıştırıp bozar. Kopmadan uzayan
balgamî sıvıyı kesip sinir ve kasları ısıtır.
Sad
Sandal ; [71] ikinci derecede soğuk ve kurudur. (Merhem olarak) sürülmesi
ve içilmesi ateşli şişliklere, ateşli baş ağrısına ve ateşli çarpıntıya faydalıdır.
Hararet ve acıdan meydana gelen mide zayıflığına uygun gelir.
Sa’ter (Kekik); ikinci derecede sıcak ve kurudur. Hoş, ayırıcı ve
faydalıdır. İçilmesi ve merhemi koku ve gazı giderir, mideyi kurutur. İdrarı
ve hayzı söktürür. Gözün görmesini artırır. Oturga kemiği ağrılarını keser.
Samg (Zamk); değiştirmesi ve kurutması kuvvetlidir. En iyisi Arap
zamkıdır. Çünkü o göğüsteki sertlikleri yumuşatır; karnı kabız edip
bağırsakları kuvvetlendirir. Renk renk mürekkeple kitap yazılarına güzellik
verir.