BİRİNCİ FEN · BİRİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL · İkinci Madde
İkinci Madde
Dört unsurun dereceleri ve tabiatları ile ve birbirlerinin hallerine
geçmeleri ve dönüşmelerini bildirir.
Ey azîz! Bilinmelidir ki filozoflar ve astronomi bilginleri aşağıdaki
konularda görüş birliği içinde olmuşlardır.
Ay feleğinin altında ateş tabakası vardır. Onun altında hava tabakası, onun
altında su tabakası ve onun altında toprak tabakası vardır. Bu tabaka
diğerlerinin en altında olup hepsinden daha ağırdır. Ateş tabakasının, hava
tabakasının üzerinde olduğuna delil şudur: ateş dumanıyla birlikte
yukarılara doğru yükselir, sonra gözlemlendiği üzere aslına yönelip geri
döner. Hava tabakasının su tabakasının üzerinde olduğuna delil şudur ki içi
hava doldurulmuş bir tulum havuza daldırılsa, suyun altında durmayıp
üzerine çıkar.
Su tabakasının toprak tabakasının üzerinde bulunduğuna delil şudur ki bir
taş veya kesek suyun üzerine bırakılsa, suyun üzerinde durmayıp aslına
yönelir ve ait olduğu yere iner. Şu halde toprak tabakası, suyun altında olup
bütün eşyanın en aşağısındadır. Kendi tabakalarında bulunan bu dört unsur,
aşama aşama birbirlerine dönüşürler. Şöyle ki ateş zamanla yakıcılığından
bazı özelliklerini yitirip havaya karışır. Böylece ateş havaya dönüşmüş olur.
Nitekim hava da kendi özelliğini yavaş yavaş yitirip su özelliğini kazanır
ve su olur. Su da yavaş yavaş toprağa dönüşerek toprak halini alır. Son
olarak da ateş şeklini alıp ateş haline dönüşür. Bu yolla ve aksi tarzda dört
ana unsur bir şekilden başka bir şekle dönüşür. Sonunda yine hepsi kendi
asıl sûretlerine dönerler. Dört ana unsurun bu şekil değiştirmelerine [18/b]
(istihâle) başkalaşım derler.
Dört unsurun tabiatlarına gelince; Ateş, kuru ve sıcaktır. Hava, sıcak ve
yaştır. Suyun tabiatı yaş ve soğuktur. Toprağın tabiatı ise soğuk ve kurudur.
Şu hususta da herhangi bir tereddüte mahal yoktur. Ateş, hava ile sıcaklıkta;
hava, su ile yaşlıkta; su, toprak ile soğuklukta ve toprak, ateş ile kurulukta
müşterektir. Şu halde, ateşin kuruluğu havanın yaşlığına dönüşmüş olsa,
ateş sıcak ve yaş olarak havaya dönüşür.
Havanın sıcaklığı suyun soğukluğuna dönüşse, hava yaş ve soğuk haliyle
suya dönüşür. Havanın sıcaklığı dönüşerek suyun soğukluğunu almış olsa;
rutûbetli ve soğuk haliyle suya çevrilmiş olur. Suyun yaşlığı toprağın
kuruluğuna dönüşmüş olsa, su soğuk ve kuru olarak toprağa dönüşür.
Toprağın soğukluğu ateşin sıcaklığına dönüşse, toprak kuru ve sıcak olup
ateşe dönüşür.
Yukarıda sayılan nitelik değişimleri sebebiyle ateş hava olur, hava su olur,
su toprak olur ve toprak ateş olur. İşte bu istihâleye başkalaşım (tarîk-ı
mebde’) başlangıç yolu derler.
Bazen dört unsur söz konusu istihâleyi (başkalaşım) ters olarak
gerçekleştirirse, toprağın kuruluğu suyun yaşlığına dönüşüp toprak su olur.
Suyun soğukluğu havanın sıcaklığına dönüştüğünde, su hava olur. Havanın
yaşlığı ateşin kuruluğuna dönüştüğünde hava ateş olur. Ateşin sıcaklığı
toprağın soğukluğuna dönüşürse, ateş toprak olur. Bu istihâleye
(başkalaşıma) dönüş yolu (tarîk-ı meâd) denir.