BİRİNCİ FEN · İKİNCİ BÂB · BEŞİNCİ FASIL · Birinci Madde
Birinci Madde
En büyük ışık kaynağı güneşin hususiyetlerini ve Ortakmermezli küresini
özetle bildirir.
Ey azîz! Bilinmelidir ki astronomi bilginleri şöyle demişlerdir: Mars
feleğinin altında, Ay feleğine nisbetle altıncı felek durumunda bir tek Güneş
bulunmuş ve bu “Güneş feleği” namı ile şöhret bulmuştur.
Bu muazzam ışık kaynağı, bu muhteşem sultan; dünyamızı aydınlatan
güneştir. Yıldızlar içinde en meşhur ve en nurlusu, astronomi bilginlerinin
çoğunluğuna göre, en büyük yıldız olup; geceler ve gündüzler, aylar ve
yıllar, onun hareketi gözetilerek tanzim olunmuştur. Ve nice büyük işler,
güneşte cereyan eden hükümler sebebiyle meydana gelmiştir. O, yedi
gezegenin ortasında sanki nurdan bir kandil gibidir. Ve altında bulunanlarla
üstündekilere ışık bahşetmesi için, bütün bunların ortası kendisine bir
makãm olup bu sebeple onun feleği de, diğer gezegenlerin feleklerinden
daha basit olmuştur.
Ortakmermezli küre ve dışmerkezli küre adı ile iki feleği isbat edilmiş
olup bütün işleri bunlarla tertip edilip açıklanmıştır. Güneş feleğinin
merkezi aynı zamanda âlemin merkezi sayılmıştır ki o büyük felek
yeryüzüne şâmil iki paralel yüzeyle kuşatılmıştır. Kürevî bir cisimdir ve
dışbükey yüzeyinin üst tarafında bulunan Mars feleğinin içbükey yüzeyine
teğettir. İçbükey yüzeyi ise, alt cihetinde bulunan Venüs feleğine teğettir.
Güneşin feleği de, (daha önce bahsi geçmiş olan) yüksek feleklerin
Ortakmermezli küreleri gibi merkezde, kuşakta, kutuplarda ve hareketinde
burçlar feleğine benzerdir. Aynı zamanda ortakmermezlidir. Bu sebeple ona
da ortakmermezli (mümessil) adı verilmiştir.
Güneşin Ortakmermezli küresi altında ve üstünde bulunan diğer
gezegenlerin mümessilleri gibi öncelikle büyük feleğin sür’atli hareketine
bağlı olup bu mecburî hareket ile birlikte âlemin merkezi etrafında doğudan
batıya doğru hareket eder. İkinci olarak ise, kendine mahsus hareketiyle,
âlemin merkezi [46/b] etrafında burçlar feleğinin yavaş hareketi kadar,
âlemin merkezi etrafında batıdan doğuya doğru âheste gider. Burada sanki,
burçlar feleğinin hareket ettirmesiyle gider. Bu durumda Güneş feleğinin
yeröte ve Yerberi, noktaları ile, Çıkış düğümü ve iniş düğümleri her yetmiş
yılda bir derece gider.
İkinci Madde [500]
Nurlu güneşin dışmerkezli küresini yapısı ve hareketleriyle bildirir.
Ey azîz! Bilinmelidir ki astronomi bilginleri şöyle demişlerdir:
Gözlemciler, güneşin hareketlerinde bazen yavaşlama ve bazen de sür’atli
seyir tesbit edip bu sebeple güneşin cismini bazen büyük ve bazen de küçük
olarak müşâhade etmişlerdir. Bu durum, onun yeryüzü merkezinden bazen
uzak ve bazen de yakın olmasını gerektirir. Astronomlar, bu birbiriyle
çelişen görüntülere dair problemi çözmek için, güneşin Ortakmermezli
küresinin altında dışmerkezli bir küresinin daha bulunduğunu kabul
etmişlerdir.
Söz konusu ikinci felek, birinci feleğin içinde, yere şâmil ve merkezi,
âlemin merkezinden kendi çapı üzerinde iki buçuk derece uzaklık ile, yeröte
cihetine doğru iki paralel yüzeyle kuşatılmış kürevî bir cisimdir. Ve bu
kürenin dışbükey yüzeyi, birinci feleğin dışbükey yüzeyi ile ortak bir
noktada teğettir ki o noktaya yeröte denir.
Ve bu felekte, âlemin merkezinin en uzak noktaları budur ki nurlu Güneş
taşıyıcı feleğinin hareketiyle bu noktaya gelince, yeryüzü merkezinden
gayet uzakta ve yüksekte bulunmuş olur. Aynı şekilde ikinci feleğin içbükey
yüzeyi, birinci feleğin içbükey yüzeyine öyle bir ortak noktada temas
etmiştir ki; ona yerberi denir. Ve bu felekte, âlemin merkezine en yakın
noktası budur ki âlemin kandili olan Güneş, taşıyıcısı ile bu noktaya
gelince, âlemin merkezine gayet yakın bulunur ve en aşağı inmiş olur.
Bu şekilde Ortakmermezli küreden dışmerkezli küre ayrılıp da feleklerin
seyri yukarıda tasvir edilen sûrete bürününce, geriye mecburen iki küre
parçası kalır ki yüzeyleri birbirine paralel olmayan söz konusu küre
parçalarının bazı kısımları kalın ve bazı kısımları incedir. Ve bunlardan biri
ikinci feleği kuşatmıştır. Diğeri ise ikinci felekle birlikte kuşatılmıştır.
Kuşatan kürenin ince ciheti yeröte noktasında, kalın tarafı ise yerberi
tarafındadır. Kuşatılmış olanın ince ciheti ve kalın tarafındaki durumu ise,
bunun tam tersinedir. Bu iki küre parçası, ikinci feleğe eklendiğinde, birinci
felek tamamlanmış olup bunların hepsi bir felek hükmünde olduğundan,
birisine çevreleyeni tamamlayan, diğerine ise çevreleneni tamamlayan
denir.
Nurlu güneşin kendisi ise, ancak bir yüzeyle kuşatılmış olup kürevî bir
cisimdir ki içi dolu ve ışıklıdır. Ve dışmerkezli küresinde bulunan iki kutbu
arasında sabittir ki Güneş küresinin çapı, dışmerkezli küresi olan ikinci
feleğin kalınlığına eşit olup güneşin kuşatıcısı ile söz konusu dışmerkezli
küresinin kuşatıcısı ortak bir noktada temas etmişlerdir.
Güneşin, Ortakmermezli küresinin içinde dışmerkezli küresi kendine
mahsus başka merkez, eksen ve kutuplar üzerinde; yani burçlar feleğinin
eksenine ve kutuplarına paralel eksen ve kutuplarla, kendi kuşağına teğet
kuşak üzerinde kendine mahsus hareketiyle batıdan doğuya hareket edip bu
seyir esnasında Güneş, her bir burçta takrîben otuz gün kalır.
Böylece 365 gün altı saatte devrini tamamlamış olur. Burçlar kuşağının
yüzeyinden kuzey ve güneye doğru hiçbir zaman eğimli olmayıp kendi
kuşağı içinde sabit olan Güneş küresi; daima burçlar feleğinin yüzeyinde
düz bir hareketle ve kararlılıkla seyreder ki söz konusu felek onu da
berâberinde hareket ettirip götürür. Aslında bütün felekler ve yıldız küreleri
hiçbir zaman hareketsiz olmayıp her biri kendine mahsus hareketiyle
dönmekten geri durmaz. Ve her biri kendi merkezi etrafında, başka bir
devirle dönmekle, Güneş de kendi mekânında ve kendi merkezi çevresinde,
burçlar feleği sırası üzere [47/a] döner.