BİRİNCİ FEN · ÜÇÜNCÜ BÂB · YEDİNCİ FASIL · Birinci Madde
Birinci Madde
Enlem ve boylam daireleriyle yeryüzünün satranç kareleri gibi bölünmüş
olduğunu, enlem ve boylamın tesbit edilmesiyle yeryüzünde bulunan
şehirlerin ve bölgelerin yerlerinin, yönlerinin ve birbirlerine olan
mesafelerinin mukãyese edilmesini bildirir.
Ey azîz! Bilinmelidir ki astronomi ve geometri bilginleri yerküre üzerinde
on sekiz meridyen dairesi (daire-i nısf-ı nehâr) ile ekvator çizgisinden
güney ve kuzeye doğru da sekiz enlem dairesi (daire-i arz) çizip bunların
böylece olduğunu varsayarak, bu minval üzere her daireyi üç yüz altmış [546]
dereceye bölmüşlerdir. Böylece meridyen dairesiyle boylam dereceleri ve
ekvatora paralel olan enlem daireleri tesbit edilmiş olup her iki dairenin
arası -satranç hesabıyla ile herhangi bir çarpımla- onar derece olarak
belirlenmiştir. İklim enleminin başlangıcı beldenin enlemi, ekvatordan iki
tarafa doğru olur diye itibar olunmuştur. Bu takdirde, söz konusu
çizgilerden biri kuzey enlemi, diğeri güney enlemi olur. İklimin başlangıç
boylamı ve beldenin başlangıç boylamı, kabul edilen Batı Okyanusu’nda
Hâlidât Adaları’nın meridyen dairesiyle ekvator dairesinin çakışma
noktasından itibâren, varsayılan beldenin meridyen dairesiyle ekvator
dairesinin çakışma noktaları arasında, ekvatordan itibâren başlayan yay ile
söz konusu beldenin boylamıdır diye bilinmiştir. Beldenin enlemi ise zenit
(başucu) noktasıyla ekvator arasında söz konusu beldenin meridyen
dairesinde meydana gelen yaya denilmiştir. Bu beldenin enlemi, gerek
güney gerekse kuzeyinde olan âlemin kutbunun yüksekliğine ve (hangi taraf
esas alınmışsa) bunun aksi yöndeki kutbun alçaklığına eşit bulunmuştur. Bu
şekilde enlem ve boylamlar tayin edilmesi (önemli bir boşluk doldurmuştur
ki, bunların) yardımıyla yeryüzündeki şehirlerin ve yörelerin yerleri tesbit
edilip yönleri bilinmiştir. Birbirlerine olan yakınlık ve uzaklık cihetiyle olan
nisbetleri takrîben bilinmiştir.
(Herhangi) iki beldenin birbirinin ne tarafında bulundukları gayet açıktır.
Mesela güzel şehrimiz Erzurum ’un Hâlidât Adaları’ndan (itibâren)
boylamı yetmiş yedi derece, ekvatordan (itibâren) enlemi ise takrîben kırk
derece denilir, Mısır ’ın boylamı altmış üç derece, enlemi ise otuz derecedir.
Mısır Erzurum’un güney batısındadır. Erzurum’un Kâhire’nin güney
doğusunda bulunduğu bilinir. Çünkü Mısır’ın boylamı Erzurum’dan eksik
olduğu için batısına, enlemi eksik olduğu için de güneyine düşmesi gerekir.
Aynı şekilde Erzurum’un boylamı Mısır’ınkinden fazla olduğu için onun
doğusunda, enlemi fazla olduğu için de kuzeyinde bulunması gerekir.
Herhangi iki belde arasındaki uzaklığı bulmanın yolu da şudur: öncelikle
bakılır, mesafeleri bilinmek istenen iki beldenin enlemleri uygun ve fakat
boylamları farklı ise, aralarındaki boylam farkı uzaklığı verir. Erzurum ile
Tokat arası gibi. Ve eğer iki beldenin boylamı aynı olup enlemleri farklı ise,
bu takdirde enlemleri arasındaki farklılık, aralarındaki uzaklığı verir.
Erzurum ile Musul gibi.
Eğer iki beldenin hem enlemleri hem de boylamları birbirinden farklı
olursa, bu takdirde aralarındaki uzaklık, bir dik açılı üçgenin kirişi
(hipotenüsü) [88/a] olur ki açının bir kenarı söz konusu beldenin meridyen
dairesinden çizilen bir yaydır. Diğer tarafı ise uzaklığı bulunmak istenen
beldenin enlem dairesinden çizilen bir yaydır. İşte bu yayların kirişi bulunan
kenar, iki beldenin zenit (başucu) noktalarından geçen daireden iki belde
arasında bulunan yay demektir. Çünkü burada söz konusu edilen üç açıdan
ikisinin miktarı bilgimiz dahilindedir ki onlar da boylam ve enlem
farklarıdır. Bu durumda elde mevcut iki bilinenden hareketle, aynı zamanda
kiriş olan bilinmeyen kenarı bulmanın kolay metodu şudur ki, öncelikle
bilinen iki kenarın kareleri toplamının kare kökünü alırız. Bu, bilinmeyen
kenarın miktarını verir. Uzaklığı bilinmeyen iki belde arasındaki mesafe işte
budur. Mesela; Erzurum ile Kâhire arasındaki boylam farkı on dört
derece, enlem farkı ise on derecedir. Bu durumda on ile ondördün kareleri
toplamı iki yüz doksan altı eder. Bu toplamın kare kökü ise yaklaşık olarak
on yedi eder. Öyleyse Erzurum ile Kâhire arasının on yedi derece olduğu
bilinmiştir. Diğer beldeleri de aynı usûlle bulabiliriz. Bu metotla kıble yönü
de bulunabilir. Nitekim bu, ilgili maddede ayrıntılarıyla açıklanacaktır.
Bunların hepsinin daireleri ise bölüm sonunda verilecektir.