BİRİNCİ FEN · ÜÇÜNCÜ BÂB · DOKUZUNCU FASIL · Üçüncü Madde
Üçüncü Madde
Güneş etrafında yerin/dünyanın hareket ve dönüşünü bildirir.
Ey azîz! Bilinmelidir ki yeni astronomi bilginleri şöyle demişlerdir:
Yerkürenin, önce kendi yörüngesinde hareket ederek batıdan doğuya burçlar
dairesini her gün belli bir sırada katedip yuvarlak çizerek bir senede o
büyük daireyi tamamladığı gözlemlenmiştir. İkinci olarak, yerkürenin bu
senelik hareketinden başka, yine batıdan doğuya olmak üzere kendi ekseni
etrafında dönerek, her gün yirmi dört saatte bir döngüsünü tamamladığı
hesaplanmıştır. Nitekim gece ile gündüzün dönüşümünün yerin bu
hareketine [97/a] bağlı olduğu bilinmiştir. Yer, günlük hareketiyle batıdan
doğuya hareket ettiğinden, bize göre güneş ve hatta bütün yıldızlar günlük
hareketlerinde doğudan batıya doğru hareket ediyor gibi görünür.
Yerin bu iki hareketinin misali şuna benzer: Küresel bir cismin düz bir
zemin üzerine atıldığı ve yuvarlandığı farz edilse, o yuvarlanan küre, söz
konusu düz zemini uzunlamasına tamamen katedinceye dek kendi ekseni
etrafında kendine özgü hareketiyle dönmeye devam eder. Bu dönüşünü
sürdürürken yerkürenin de kendi yörüngesinde batıdan doğuya hareket edip
seyrettiği ve burçlar feleğini tamamen geçinceye kadar kendi merkezi
etrafında kendi ekseni üzere dönerek sürekli dolanmakta olduğu
gözlemlenmiştir. Çünkü yerin güneş ile burçlar feleği arasında olduğu
bilinmektedir.
Yerküre, burçlardan herhangi birinin hizasına gelince, şüphesiz o vakitte
güneşin de o burcun karşısına denk gelen burca geldiği gözlemlenmiştir.
Mesela yerküre, koç burcu ile güneş arasında iken tam koçun hizasına
geldiğinde muhakkak ki güneş de koç burcunun karşısında yer alan terâzi
burcundadır. Bunun gibi yerküre Yengeç burcunda, yani bu burcun hizasına
gelidiğinde, güneşin de Yengeç burcunun karşısında bulunan Oğlak
burcunda olduğu görülür.
Velhasıl yerküre kuzey burçlarından birinin hizasında bulununca, elbette o
zaman güneş de söz konusu kuzey burcunun tam karşısına denk gelen
güney burçlarının birinde görülür. Bunun tam tersi bir durum da, buna kıyas
edilerek bilinir. Güneşin kuzey burçlarında sekiz dokuz günden fazla
eğlenmesi, yerkürenin güney burçlarında o kadar süre gecikmesinden
kaynaklandığı kabul edilmiştir. Çünkü yerküre güney burçları hizasında
hareket ederken senelik katettiği yolu bir miktar genişlettiğinden,
yörüngesinin güney yarısında fazlaca duraklaması gerektiği bilinmiştir.
İşin en doğrusunu ancak Allah teâlâ bilir.