BİRİNCİ FEN · İKİNCİ BÂB · DOKUZUNCU FASIL · İkinci Madde
İkinci Madde
Güzel yüzlü parlak ayın taşıyıcı küresinin yapısını ve hareketlerini
bildirir.
Ey azîz! Bilinmelidir ki astronomi bilginleri şöyle demişlerdir: Ayın
üçüncü feleği, taşıyıcı küredir ki (yukarıdaki maddelerde yapılan
açıklamalardan anlaşılacağı üzere) dışmerkezli küre olan diğer gezegenler
kendi ortakmermezli kürelerinde yerleştikleri gibi, söz konusu taşıyıcı küre
de, eğimli kürenin içine yerleşmiştir. Ve bunun dışbükey yüzeyi taşıyıcı
kürenin dışbükey yüzeyine “eğimli yeröte” denilen ortak noktada temas
etmiştir. İçbükey yüzeyi de, taşıyıcı kürenin içbükey yüzeyine “eğimli
yerberi,” denilen ortak noktada temas etmiştir. Bu feleğin merkezi, âlemin
merkezinden kendi çapı ve (bütünü oluşturan) parçaları ile birlikte on
derece ve dörtte bir derece yeröte noktasının dışındadır.
Eğimli felekten taşıyıcı küre ayrıldığı vakit; eğimli küreden geriye iki
küre kalır ki bunlara meyilli feleğin tamamlayıcısı derler. Taşıyıcı kürenin
yukarıda sözü geçen üç kurs hareketinden [52/b] başka hareketi şudur ki;
kendi eğimli küresi içinde, kendi merkezi etrafında döner. Ve bu dönüşü
eğimli feleğin kuşağına, kuşak teğetliğindedir. Onun eksenine paralel bir
eksen üzerinde kendine mahsus hareketiyle batıdan doğuya gider. Burçların
doğuşu üzere bir gün ve bir gecede yirmi dört dereceden fazla yol alır. Bu
hareketi esnasında ayın Episikl feleğini de berâberinde hareket ettirerek
götürür. Çünkü, bu taşıyıcı kürenin Burçların doğuşuna uygun olarak
yaptığı on bir dereceden fazla -batıya yönelik- hareketine; düğüm
noktasının ve eğimli kürenin Burçların doğuşunun hareketinin aksine olan
batıya yönelik hareketleri mukãbil gelip zıddı olarak onu geri götürür.
Şu halde ayın taşıyıcı küresinin Burçların doğuşuna uygun olarak yaklaşık
on üç derece günlük hareketi kalır. Hareketi hızlı, kendi feleği küçük ve
diğer felekleri de yeryüzüne şâmil olan ay; on iki burcun her birinde
takrîben iki tam gün ve üçte bir gün kadar kalıp yirmi sekiz günde bir kez
burçlar feleğini geçerek bir devresini tamamlamış olur. Bu minval üzere
devrederken yirmi dokuz buçuk günde bir kez güneşe yetişip onunla
çakışmış olur. Bu sebepledir ki; kamerî ayların biri yirmi dokuz gün, diğeri
otuz gün sayılarak hesap edilir. Yeni ay, kuzey yarımkürede yaşayan ahâliye
yaz ve kış dönüm noktalarında (21 Haziran ve 21 Aralık tarihlerinde) gurub
vaktinde görünür. Güney yarımkürede ekvatora yakın bölgelerde
yaşayanlara ise ay, her mevsimde kolay görünür. Çünkü güneşin günlük
dönüş noktaları kuzey yarımkürede eğimlidir. Güney yarımkürede ise ışık,
oldukça dik açılarda alınır. Bu sebeple ay, Güneşle birlikte batmaz; ufuktan
yukarıda görünür.