BİRİNCİ FEN · ÜÇÜNCÜ BÂB · DÖRDÜNCÜ FASIL · Dördüncü Madde
Dördüncü Madde
Hakîki güneş senesini, burçlara ve yıldızlara göre ayların durumlarını ve
Rûmî ayların isimlerini bildirir. [527]
Ey azîz! Bilinmelidir ki astronomi bilginleri ve müneccimler ittifakla
şöyle demişlerdir: Hakîki güneş senesinin müddeti, burçlar feleğinin
varsayılan bir noktasından güneş kursu kendine mahsus batıya yönelik
hareketiyle yerinden ayrılıp tâ yine ayrıldığı noktaya gelinceye kadar geçen
zamandır. Ancak müneccimler güneş senesinin başlangıcını, âlemi
aydınlatan bu kandilin Koç burcunun çıkış düğümü noktasına girmesinden
itibaren başlatmışlardır. Ve on iki burçtan her birine girişini ayların
başlangıcı, her burcu geçme zamanını bir ay saymışlardır.
Güneş yılının günlerinin sayısı, üç yüz atmış beş gün ve çeyrek gündür
(altı saat). Buradaki günden maksat, gecesiyle berâber bir gündüzdür. Söz
konusu ayların, müneccimlerin hesabına göre günlerinin sayısı, ebced
hesabı na göre aşağıdaki beytin harflerine göredir.
Beyt
Lâ vu lâ lub, lâ vu lâ lâ şeş meh-est
Lell-i kett u kett şuhûr-ı kûteh-est
Beyt (in tercümesi)
Altı ay, yüz seksen yedi gündür. Kısa aylar ise yüz yetmiş sekiz
gündür [528]
Gerçi, hakîki güneş senesinin burçlar hesâbıyla ayları budur. Ancak
İskender bin Feylosof-i Rûmî hakîki güneş senesinin aylarının
başlangıçlarını, müneccimlerin var sayıp başlattıkları burçların evvelinden
onar gün öne alıp güneş senesinin başlangıcını güneşin Koç burcunun çıkış
düğümü noktasına girmesinden on gün önce başlatmıştır. Her aya bir isim
tahsis edip bunları Rûmî aylar diye tanıtmıştır. Bir seneyi dört mevsime
taksim etmiş ve her mevsim için üçer ay tayin ederek, bu işi böylece
sonuçlandırmıştır. Buna göre İlkbahar mevsiminin ayları; Mart (Azâr)
Nisan ve [70/b] Mayıs’tır (Ayâr). Yaz mevsiminin ayları; Haziran, Temmuz
ve Ağustos’tur (Âb). Sonbahar mevsiminin ayları; Eylül, Teşrin-i Evvel
(Ekim) ve Teşrin-i Sânî’dir (Kasım.) Kış mevsiminin ayları; Kânûn-ı Evvel
(Aralık), Kânûn-ı Sânî (Ocak) ve Şubat’tır. Hâlen bizim memleketimizde
takvimlerde bu aylar yazılmakta, Rûmî aylarla güneş takvimi esas
alınmaktadır. Günlerinin sayısı ise, aşağıdaki beyitte (ebced hesabıyla)
bilinmektedir.
Beyt
Lâ vu key lâ der-bahâr u key vu lâ lâ fasl-ı yây
Key vu lâ key der-harîf u lâ vu lâ key der-şitâ
Beyt (in tercümesi)
Bahar mevsimi ayları otuz bir, otuz ve otuz bir; yaz mevsimi ayları ise
otuz, otuz bir ve otuz bir gündür
Sonbahar mevsiminin ayları otuz, otuz bir ve otuz; kış mevsimi ayları ise
otuz bir, otuz bir ve otuz gündür.
“(Allah’ım!) Seni tesbih ederiz; bütün noksan sıfatlardan tenzih ederiz.
Sen ki (ol emriyle bütün) varlıkları yaratansın. Asırları, zamanı, yılları,
ayları, saatleri ve ölçüleri (evirip çevirerek halden hale) döndürensin.
Galaksileri, gezegenleri, yıldızları ve uyduları yörüngelerinde (tesbih
taneleri misali) çevirensin. Senin şânın yücedir.” [529]