BİRİNCİ FEN · ÜÇÜNCÜ BÂB · İKİNCİ FASIL · Üçüncü Madde
Üçüncü Madde
Hava küresinin orta tabakasının cirminin ölçüsünü, özelliklerini ve
hareketlerini ve onda meydana gelen şeyleri bildirir.
Ey azîz! Bilinmelidir ki filozoflar ve astronomi bilginleri şöyle
demişlerdir: Hava küresinin orta tabakası ateş tabakasına nisbetle
üçüncüdür ve o kendi mekânında sâkindir. Bu tabakanın kalınlığı ve
derinliği takrîben beş bin on (5 010) fersah mesafedir. Bu tabakaya ateş
unsurunun sıcaklığının eseri inmeyip güneşin yeryüzünden yansıyan
şualarının sıcaklığı da buraya yükselmediğinden, bu hava tabakası su
buharlarıyla karışmış olup bunun etkisiyle gayet soğuktur. Bu sebeple
“zemheri tabakası” adıyla şöhret bulmuştur. Burası bulutların, yağmurların
ve karların kaynağı olarak bilinmiştir.
Ayrıca dolu, gök gürültüsü ve şimşekler de bu tabakada meydana gelerek
aşağıya inmektedir. Bu zikredilen (yağış türlerinin) ekserinin meydana geliş
sebebi küçük su damlacıklarıdır ki bunlar Güneş ışıklarının yansımasının
hararetiyle incelip hava zerreciklerinin yardımıyla birbirinden ayrışırlar.
Sonra saydamlaşan buhar damlacıkları hava zerrecikleriyle birbirinden
ayrılamayacak derecede birbirine karışıp göklere yükselir ve buhar olan
parçacıklar tekrar yoğunlaşma sürecine girerler. Çünkü -büyük nurlu –
Güneş, denizler ve karalar üzerine doğup oralara ışık saçar ve onun ışıkları
yansımasıyla oluşan hararetle, suyun saydam kısmı buharlaşıp yavaş yavaş
açığa çıkar. Hava zerreciklerine karışıp buharlaşır. Aynı zamanda toprak
içinde gizlenen latîf cisimler açığa çıkıp havaya karışarak buharlaşır. Söz
konusu buharlar hava küresinin üst tabakasına çıkarken, soğuk tabakaya
kadar yükselmiş olur.
Çünkü buhar ve duman kütleleri o tabakaya doğru gider. Hava tabakası
böylece bu iki karışımın etkisiyle kaynaşıp muhtelif yönlere doğru harekete
geçer. Üst taraftan soğuk etkisi, altta ise buhar ve duman tabakalarının tesiri
ve itmesiyle bütün bu zikredilenler birbirine karışır. Âdeta bir kavgayı
andıran bu gelip gitmeler esnasında soğuğun etkisiyle belli bir yoğunlaşma
meydana gelir.
Eğer soğuk şiddetli değilse birbirine karışıp toplanan buhardan bulutlar
meydana gelir ve bu bulut ne kadar yukarılara doğru yükselirse, buhar
zerrecikleri o kadar çok birbirine karışır, dumanlar havaya dönüşür ve
bunun etkisiyle rüzgar meydana gelir. Buhar zerrecikleri suya dönüşüp
birbiriyle birleşmeye başladığında, belli oranda yoğunlaşma meydana gelir
ve yoğunlaşmanın etkisiyle yağmur tanecikleri haline dönüşüp yere doğru
düşmeye başlar. Eğer buharın yükselmesi gece olmuşsa ve o sırada havanın
soğukluğu da şiddetli ve kuvvetli olup bulutlara kendisi bir araya
toplanmadan önce ulaşırsa, [64/a] bulut kar olur ve yeryüzüne yumuşak bir
şekilde iner. Eğer (buharın yükseldiği sırada) soğuk gayet şiddetli ise ve
buhar zerrecikleri buluta, aralarında birleştikten sonra rastlarsa, dolu
meydana gelip yeri vuracak şekilde hızla düşmeye başlar.
Ve eğer yukarı doğru yükselen buharın harareti havanın soğukluğuna göre
az olup yukarıda sözü edilen soğuk tabakaya da ulaşamazsa ve miktarı da
çok ise ya yağmur bulutu olur veya beyaz bulut olur ki bahar günlerinde
atılmış pamuk yığınları misali dağlar gibi üst üste yığılıp bunlardan acayip
şekiller, garip sûretler meydana gelir. Bu tabakalar öyle latîf olur ki
hafifliğinden zamanla havaya karışır. Eğer harareti az olarak yükselen buhar
kütlesinin kendi miktarı az bir şey olursa; bunun durumu, kendi mahalli
olan aşağı tabakada açıklansa gerektir. Çünkü bazı zaman öyle olur ki
şiddetli soğukların etkisiyle havada bir daralma olur, kapanır. Zemheri
tabakasında bulutlar oluşur ve bunlardan yağmur, kar, dolu meydana gelir.