İnsan kalbinin mânâlarının hakikatını ve sırr-ı istivâsını [232] bildirir

ÜÇÜNCÜ FEN · BİRİNCİ BAB · DÖRDÜNCÜ FASIL · İkinci Madde

İkinci Madde

İnsan kalbinin mânâlarının hakikatını ve sırr-ı istivâsını [232] bildirir.

Ey azîz! Bilinmelidir ki Allah dostları şöyle demişlerdir: İrfan yolunun

yolcusu, insan kalbinin hakikatini ve değerli ruhun ilgi ve alâkasını

nitelikleriyle bilmelidir. Kalbin makãmı ve merkezi, işte bu yürektir.

Yukarıda açıklandığı üzere yüreğin ortasında siyah bir nokta vardır ki o,

“süveydâ” [233] nın yeridir. Bu siyah nokta, cihanın ruhu ve insan âleminin

arşı olan maneviyât güneşinin doğuş yeridir ki o, ismi kalp ve yürek

anlamına gelen “cenân”dır. İnsan ruhunun çıkış yeri olan en büyük noktanın

aynasıdır. Bu siyah noktayla alâkalı olan can, beden ikliminde sultan olan

nefs-i nâtıkadır. [234] Büyük gizli nokta olan (nokta-i kibriyâ-yı nihân) akl-ı

küll’ün (tüm akıl) halifesidir. Bu siyah noktanın büyüklük ve şânı dış

görünüşünde değildir. Onun büyüklüğü ancak sırr-ı istivâsında ortaya çıkar.

Bu sırra insanlıktan geçerek, meleklik makãmına varmış kimse erebilir. O

kimse, gözlerin görmediğini görür. Huzur ve üns meclisini bulur.

Siyah noktanın sırr-ı istivâsı; cisimlerden, şekillerden ve renklerden uzak

bir fert ve mücerret bir noktadır [235] . Bu mücerret nokta, o ilk akıl (akl-ı

evvel) [236] ve mükemmel ruh (rûh-ı ekmel) olan büyük noktanın (nokta-i

kübrâ) karşılığında mükemmel bir ayna ve tam bir zuhûr yeridir (mazhar-ı

tam). Âhireti düşünen akıl (akl-ı meâd) o büyük noktanın eseridir ki kimi

kalplere gelmiştir. Nitekim hadis-i şerifte; “ Akıl kalpteki bir nurdur ”

şeklinde buyurulmuştur. Yani maneviyât güneşinin (şems-i bâtın) ışığı

mü’minlerin kalplerine dolmuştur. Nitekim cihanın büyük noktası devamlı

bir şekilde her an mürekkep harfleri [237] ve mevâlîdi (maden, bitki ve

hayvan) ortaya çıkarmaktan geri durmaz. Aynı şekilde insanî hakikatin

noktası da gece gündüz kesintisiz olarak harflerin havatırını ortaya

çıkartmaktan bir an bile geri durmaz. Çünkü hayvanî ruh (rûh-ı hayvanî)

uykuya varıp bedenin hisleri etkisiz kaldığında rüya gören nokta uyku

bilmez ve tesirini yitirmez, gündüz ise düşünceleriyle türlü türlü işler

yapmaktan ayrı kalmaz. [199/b]

Şu halde, insanî hakikat (hakikat-ı insâniyye) o süveydânın sırrıdır ki her

zaman endişe duyar ve rüya icad eder. O, his ve kuvvetlerin özünün özüdür.

Bu seslerle söylenilen harflerden (hurûf-ı esvât) ortaya çıkan kelimeler, o

noktanın harfleri olan düşünce ve fikirlerin dış kabuğu ve zarflarıdır. O

nokta, mânânın özüdür. Süveydâya takılıp kalan bir fert ve bir nokta olup

güneş yuvarlağının mânâsıdır. Onun manevî ışığı âhireti düşünen akıldır

(akl-ı meâd) ki o kalpten beyne aksetmek suretiyle ışık salar. Nitekim güneş

gökte iken onun ışıkları yeryüzüne gelir. Oradan havaya akseder ve bu

şekilde dünyayı ışıklandırır, eşyaya hayat ve kuvvet verir. Aynı şekilde

maneviyât güneşi de ahadiyet mertebesinden (amâ [238] semâsı) insanî

hakikat mertebesine (hakikat-i insânîye) ışık saçarken onun ışığı süveydâ

noktasına dolup oradan beyne aksedip bu şekilde insan bedenine ait hisleri

ve kuvvetleri ışıklandırarak âzâlara hayat ve kuvvet verir ve her biri kendi

işiyle meşgul olur; yani dil söyler, kulak dinler ve göz görür. Hepsine o

manevî nurun ışığı ve etkisi erişir ki bedenin her bölümünde başka bir fiil

ve başka bir isim ile kendi işini yapar.

Beyt

Gel gönül şemsin gözet bu gökteki mehtâbı koy

Dürr-i deryâ-yı kıdemsin bu geçen seyl-âbı koy

Günümüz Türkçesiyle

Gel gönül, kendi güneşini gözet, gökteki mehtâbı bırak. Öncesizlik

deryasında incisin, bu akıp giden seli bırak.

Velhasıl süveydânın yeri, yürekte kara bir noktadır ki o, insana ait

asılların ve hakikatlerin toplayıcısıdır (hakîkat-ı câmia-i insânî). Sanki bu

nokta bir kelimedir ki mânâsı, hakikatlerin toplandığı noktadır (nokta-i

hakikat-ı câmia). Asılları toplayanın (hakîkat-i câmia) açıklaması ise, ulvî

ve süflî varlıklarıyla bütün kâinât olan bir özet olmasıdır. Nitekim her

meyvenin çekirdeğinde kendi ağacı özet olarak yer almıştır. Aynı şekilde bu

hakikatlerin toplayıcısında (hakîkat-i câmia) bütün kâinât özet bir şekilde

vücut bulmuştur. Çünkü ilâhî nüsha, gönüldür. Bitip tükenmeyen ilâhî

sırların yüklenicisi ve taşıyıcısı gönüldür. Şu halde, her kim kendi gönlüne

girebilmişse, su ve toprak zahmetinden kurtulur, can ve gönül sohbetini

bulur. Çünkü o kişi Hak teala tarafından cezbedilerek huzur ve üns

meclisine kabul edilir. Burada her arzu ve isteğini alır. Ebedî saadet ve

bahtiyarlığı bulur.

Bu makãmda kalbe nokta ve kalbe gelen düşüncelere de (havâtır) hurûf

(harfler) denildiğinde, bu bildiğimiz harfler ve nokta değildir. Çünkü bu

(harfler) surettir; o (söylenilenler) mânâdır. Bunun özelliği fenâdır, onun

özelliği bekâdır. Bu, bölünme ve taksim kabul eder; o ise bölünme ve

taksim kabul etmez.

Nazm

1-Dildir bulan envâr-ı celâli vü cemâli

Hak’dan dile her anda nazardır mütevâlî

2-Dildir çü nazargâh-ı refî-i şeh-i hâzır

Nâzırdır o sultân ü budur manzar-ı âlî

3-Ol dilde bulunmaz ruh-ı dildârdan özge

Kim nakş-ı cihandan olur, ol âyîne hâli

4-Dil, âleminin şemsi değil, şarkî vü garbî

Yokdur o cihân içre bu eyyâm ü leyâlî

5-Dil mülküni feth eyleyemez akl-ı müvesvis

Ol mülke bu aşk oldı hemân hâkim ü vâli

6-Âlem ki, hat-ı yâr iledir nüsha-i hikmet

Bu nüshayı dil sâhibidir, kâri’ ü tâli

7-Ey Hakkı cihan halkı ne bilsün dil ü cânı

Kim âlem-i dildir bu cihandan müteâlî

Günümüz Türkçesiyle

1-Celâl ve cemâl nurlarını bulan gönüldür. Hak katından, her anda gönüle

daima nazar olunur

2-Her an hazır olan Yüce Şah’ın nazargâhı, gönüldür. Bakan, O Sultandır

Çünkü gönülse baktığı yüce mekândır

3-O gönülde sevgilinin yanağından başka (arzu) bulunmaz. O ayna ki

cihanın nakışlarından arınmıştır

4-Gönül âleminde güneşin doğu ve batı ile ilgisi yoktur. O cihan içinde

böyle günler ve geceler yoktur

5-Vesveseci akıl, gönül ülkesini feth edemez. O mülkün hâkimi, vâlisi

ancak bu aşk oldu

6-Âlem ki Yâr’in hattı ile hikmet nüshasıdır. Bu nüshayı okuyup mütalaa

eden, gönül sahibidir

7-Ey Hakkı, cihan halkı ne bilsin gönlü ve canı. Gönül bir âlemidir ki bu

cihandan yücedir