BİRİNCİ FEN · İKİNCİ BÂB · DÖRDÜNCÜ FASIL · İkinci Madde
İkinci Madde
Jüpiter yıldızının dışmerkezli küresini (felek-i hâricü’l-merkez) [491]
şekilleri ve hareketleriyle bildirir.
Ey azîz! Bilinmelidir ki astronomi bilginleri şöyle demişlerdir: Jüpiter
yıldızının hareketlerinin düzeni için, Ortakmermezli küresinin, içinde
taşıyıcı küre adı ile belirlenen ikinci bir felek vardır ki bu yere şâmil ve
merkezi âlemin merkezinden kendi çapının parçaları ile beş buçuk derece
uzaklık ile yeröte tarafına, dıştan eğimli ve birbirine paralel iki yüzeyle
kuşatılmış küresel bir cisimdir. Ve bu kürenin dışbükey (muhaddeb) yüzeyi,
birinci feleğin (felek-i evvel) dışbükey yüzeyine bir noktada temas
etmektedir ki o noktaya yeröte derler. Ve orası âlemin merkezine nispetle en
uzak nokta olmakla Jüpiter söz konusu noktaya gelince, yeryüzünün
merkezinden gayet uzakta ve yüksekte olur. Aynen bunun gibi ikinci feleğin
içbükey yüzeyi de, ilk feleğin içbükey yüzeyine ortak bir noktada ona
teğettir ki o noktaya yerberi denir. Çünkü âlemin merkezine nispetle
yıldızın en yakın yeri budur. Bu yıldız, taşıyıcı kürenin hareketiyle o
noktaya indiğinde, yerin merkezine en yakın noktaya inmiş ve yaklaşmış
olur.
Şimdi bu açıklama ve belirlemeyle, birinci felekten ikinci felek ayrılıp
bahsi geçen şekle dönüştüğünde; zorunlu olarak birinci felekten geriye,
farklı kalınlıkta iki değişik küre kalır ki bunlardan biri ikinci feleği içermiş
ve kuşatmış (hâvî) olur. Diğeri de, ikinci felekle birlikte kuşatılmıştır
(mahvî). Diğerini içeren kürenin (küre-i hâvî) ince tarafı yerötesine bakar;
kalın tarafı ise yerberi kısmına doğru gelmiş olur. Diğeri tarafından
kuşatılan kürenin ince ve kalın tarafları, yukarıda anlattığımız diğerini
içeren kürenin zıddınadır. Ve bu iki kürenin tamamlanması taşıyıcı felekte
giriş yerleri tamam olmakla, birine içeren kürenin tamamlayıcısı
(mütemmim-i
hâvî)
öbürüne
diğeri
tarafından
kuşatılan
kürenin
tamamlayıcısı (mütemim-i mahvî) denilir.
Her feleğin kendine mahsus bir hareketi olup kendine özgü eksen
(mihver) ve kutupları üzerinde dönerek devrini tamamlaması muhakkak
olmakla, Jüpiter yıldızının eğimli yörüngesi Mars yıldızının Ortakmermezli
küresinin, üstünde kendi Ortakmermezli küresinin içinde kendine mahsus
hareketiyle batıdan doğuya hareket edip yıldızı da birlikte hareket ettirir. Bu
şekilde Jüpiter gezegeni onunla her burçta bir yıl bekleyerek (meks) [492] on
iki senede bir kere, Güneş etrafındaki yörüngesini tamamlar. Jüpiter kendi
altında bulunan diğer gezegenlere oranla yerden daha uzak ve dairesi geniş
oluğundan, onun hareketi, altında bulunan diğer gezegenlere göre daha ağır
görünür.